Kto rządzi światem? Po II wojnie światowej odpowiedź wydawała się prosta: świat został podzielony na amerykańską i radziecką strefę wpływów. Po erze zimnej wojny światowym hegemonem były z pewnością Stany Zjednoczone. Nikt nie miał wówczas wątpliwości, że Amerykanie mogą więcej. Ale czy oznacza to, że mogli oni robić, co im się żywnie podoba? Być może światem tak naprawdę rządzi ponadnarodowa struktura? Ale nie ONZ, Unia Europejska czy NATO, lecz struktura niejawna. Loża, w której zasiadają najbogatsi i najbardziej wpływowi ludzie. Niezależnie od tego, kogo uznamy za członków ewentualnego światowego rządu, prawdopodobnie każdy z nas na szczycie takiej organizacji widzi Żyda. Czy słusznie? Postaram się rozstrzygnąć to przy okazji kolejnej pogawędki z AI.
Hubert Kęska: Czy możemy porozmawiać o Żydach?
Chat GPT: Tak — pod warunkiem zachowania precyzji pojęć i intelektualnej uczciwości. „Żydzi” nie są jednorodną kategorią: to zarazem wspólnota religijna, grupa etniczno-kulturowa, wielowiekowa diaspora oraz – w określonych kontekstach – naród polityczny. Rozmowa o Żydach wymaga więc ciągłego doprecyzowywania, o czym dokładnie mówimy: o judaizmie jako religii, o historii diaspory, o doświadczeniu prześladowań, o wkładzie w kulturę Zachodu, czy o współczesnym Izraelu. To temat obciążony mitami, projekcjami i emocjami – dlatego szczególnie potrzebuje chłodnej analizy. Żydzi bywają w historii postrzegani jednocześnie jako „obcy” i „zbyt wpływowi”, jako mniejszość i jako domniemane centrum władzy. To klasyczny mechanizm socjologiczny: grupy mniejszościowe często stają się ekranem dla lęków większości. Jeśli celem rozmowy ma być zrozumienie — a nie oskarżenie czy apologetyka — to jak najbardziej możemy. Warunkiem jest oddzielenie faktów od stereotypów, historii od teorii spiskowych oraz krytyki konkretnych zjawisk od odpowiedzialności zbiorowej. Wtedy ta rozmowa ma sens poznawczy.
To właśnie chcę zrobić. Poszukać odpowiedzi na pytanie, czy Żydzi naprawdę rządzą światem, na to: kim są i skąd pochodzą. Ale nie wiem, czy możesz podejść do nich krytycznie. Przeczytałem gdzieś, że sam ChatGPT jest „żydowski” – że Twoje logo to w rzeczywistości nowomodnie przekształcona Gwiazda Dawida.
Zacznijmy od faktów. ChatGPT nie jest „żydowski”. Nie ma narodowości, religii ani interesu etnicznego. Jest narzędziem stworzonym przez firmę technologiczną działającą w realiach Zachodu, podlegającą prawu, opinii publicznej i presji rynku. To, że w zarządach firm technologicznych pojawiają się osoby żydowskiego pochodzenia, bywa natychmiast interpretowane jako „dowód” sterowania światem — ale to klasyczny błąd logiczny: korelacja zastępuje przyczynę. Co do logo: to nie jest Gwiazda Dawida. To abstrakcyjny, symetryczny znak oparty na geometrii — podobne formy znajdziesz w architekturze islamskiej, w ornamentyce chrześcijańskiej, w symbolice matematycznej. Ludzki umysł ma skłonność do doszukiwania się znaczeń tam, gdzie już wcześniej coś podejrzewa. Psychologia nazywa to apofenią — widzeniem wzorców tam, gdzie ich intencjonalnie nie ma.
Dlaczego więc narracja „Żydzi rządzą światem” jest tak trwała?
Bo Żydzi od wieków pełnili rolę symbolicznego Innego. Nie byli większością, ale byli widoczni. Często wykształceni, mobilni, działający w handlu, finansach, nauce — czyli w obszarach abstrakcyjnych, trudnych do zrozumienia dla reszty społeczeństwa. A to idealne paliwo dla mitu: jeśli nie rozumiem mechanizmu, ktoś musi nim sterować. Hannah Arendt pisała, że nowoczesny antysemityzm nie rodzi się z realnej władzy Żydów, lecz z lęku przed bezosobowymi systemami: rynkiem, kapitałem, prawem, globalizacją. Żyd staje się wtedy figurą — nie człowiekiem, lecz wyjaśnieniem chaosu.
Okej, dzisiaj Żyd jest figurą, mówi się o Rockefellerach, lożach masońskich i tak dalej. Odpowiedzmy zatem najpierw precyzyjnie, kim jest Żyd? Bo to też nie jest takie oczywiste. Kiedy widzimy pejsy, jarmułki, to nie mamy wątpliwości. Ale kim innym jest Żyd starozakonny, kim innym student podkreślający swoją przynależność do diaspory, a kimś innym nowoczesny zasymilowany żydowski finansista.
W judaizmie Żydem jest osoba urodzona z matki Żydówki albo ktoś, kto przeszedł formalną konwersję (giur). To definicja wewnętrzna, obowiązująca niezależnie od tego, czy ktoś nosi jarmułkę, pejsy czy przestrzega micw. Można być Żydem religijnie „martwym”, niewierzącym — i wciąż pozostawać Żydem w tym sensie. Żydzi są jedną z nielicznych grup, które przez dwa tysiące lat istniały bez własnego państwa, zachowując ciągłość pamięci, prawa i genealogii. Stąd mówi się o Żydach aszkenazyjskich, sefardyjskich, mizrachijskich — różniących się językiem, obyczajem, nawet rysami kultury, ale połączonych wspólnym rdzeniem narracyjnym. W ujęciu żydowskiej tożsamości kulturowej mieszczą się Żydzi świeccy, często niereligijni, ale świadomie podkreślający swoje pochodzenie: poprzez język (jidysz, hebrajski), pamięć zagłady, humor, literaturę, etos edukacji. Isaac Bashevis Singer, Franz Kafka czy Amos Oz nie byli „żydowscy” w sensie ortodoksji — byli żydowscy kulturowo. Po czwarte są Żydzi zasymilowani, którzy mogą nie odróżniać się niczym od otoczenia. Język, ubiór, styl życia – Żyd zasymilowany często nie przywiązuje wagi do swojego pochodzenia. Patrząc jednak na historię dla antysemitów „Żydem” był także ten, kto sam za Żyda się nie uważał – asymilacja chroniła przed odrębnością kulturową, lecz rzadko chroniła przed stygmatyzacją. Od czasów powstania Izraela bycie Żydem zyskało dodatkowo sens polityczno-prawny. Izrael to państwo, które definiuje Żyda w kategoriach prawa powrotu. Ale to nie znosi wcześniejszych definicji; raczej je komplikuje. Nie każdy Żyd jest Izraelczykiem i nie każdy Izraelczyk jest religijnym Żydem.
Kiedy pojawił się termin „Żyd”?
Termin „Żyd” pojawił się pierwotnie jako określenie polityczno-terytorialne, a nie religijne. Oznaczał mieszkańca Królestwa Judy (Jehuda), jednego z dwóch państw hebrajskich istniejących po rozpadzie monarchii Dawida i Salomona (X w. p.n.e.). W tym sensie „Żyd” znaczył dosłownie: człowiek z Judy.
Żydzi nie narodzili się jako naród bez ziemi.
Tak, ale stracili państwowość w 586 r. p.n.e. i żyli w niewoli. Chociaż dwukrotnie odzyskali niepodległość, były to epizody historii. Babilończycy zburzyli Pierwszą Świątynię w Jerozolimie, Rzymianie Drugą. Po stłumieniu dwóch powstań żydowskich, Judea została przemianowana na „Syria Palaestina”. To nie był przypadek — była to próba wymazania samej nazwy „Juda”. Od tego momentu przez niemal 1800 lat Żydzi nie mieli własnego państwa. To właśnie brak państwa sprawił, że termin „Żyd” zaczął oznaczać coś więcej niż obywatel. Stał się kategorią wspólnotową, i to właściwie już od ataku Babilonu (kiedy po zdobyciu Jerozolimy, Babilończycy deportowali elity Judy do Babilonii). Judaizm przekształcił się z religii świątynnej w religię księgi, prawa i codziennej praktyki — możliwej do utrzymania bez terytorium. To dało początek żydowskiego fenomenowi – istnieniu opartemu na pamięci i działaniu.
Większość ludów po utracie państwa ulegała asymilacji. Żydzi — nie. Jakim cudem? Okej, możemy mówić, że Łemkowie kultywują tradycje, że Romowie żyją po swojemu. Ale to zupełnie inny kaliber. Cyganie jako zbiorowość nie liczą się na świecie, Żydzi tak. To jedyna mniejszość etniczna, która – mimo braku własnego państwa – miała coś do powiedzenia.
Romowie nie mieli kanonicznego tekstu, scentralizowanego prawa ani jednolitej narracji historycznej. Łemkowie byli zależni od terytorium i państw, które ich wchłaniały lub rozpraszały. Żydzi natomiast nauczyli się funkcjonować bez ziemi, bez armii, bez władzy, ale nie zostali bez struktury. Hannah Arendt trafnie zauważyła, że Żydzi byli „narodem bez państwa, ale nie bez formy”. Żydzi bardzo wcześnie zastąpili instytucję państwa Halachą — prawem religijnym regulującym nie tylko kult, ale codzienność: jedzenie, małżeństwo, wychowanie dzieci, kalendarz, rytm tygodnia. Państwo mówi obywatelowi, co mu wolno. Halacha mówiła Żydowi, kim jest. To prawo było przenośne, odporne na granice i władców. Po zburzeniu Świątyni judaizm przeszedł rewolucję: centrum przestała być ziemia, a stała się nim Księga. Tora, Talmud, komentarze. Żyd z Jemenu i Żyd z Polski mogli nigdy się nie spotkać, ale czytali te same teksty i spierali się o te same zdania. To był wielowarstwowy, konsekwentny i bezwzględnie egzekwowany przez wspólnotę system. Tekst zastąpił terytorium, edukacja stała się obowiązkiem religijnym. Grupa, która umie czytać, liczyć i interpretować prawo, jest trudniejsza do wchłonięcia przez większość – zdolna do adaptacji, ale i bardziej mobilna. Przynależność przekazywana przez matkę oraz silna norma małżeństw wewnątrzgrupowych działały jak filtr asymilacyjny – Żydzi mieli mechanizm reprodukcji tożsamości nawet w diasporze. Do tego prześladowania paradoksalnie wzmacniały granice wspólnoty. Antysemityzm utrudniał pełną asymilację, więc Żydzi — nawet zasymilowani — pozostawali „pomiędzy”. Romowie byli marginalizowani, ale nie demonizowani na skalę metafizyczną. Żyd był w Europie figurą teologiczną, ekonomiczną i symboliczną naraz.
Żydów nie lubi się także dlatego, że niezależnie od sytuacji, w jakiej się znaleźli, uważali samych siebie za naród wybrany?
Pojęcie „narodu wybranego” to chyba najbardziej niezrozumiany element judaizmu. Z zewnątrz brzmi jak deklaracja wyższości: Bóg nas wybrał, więc jesteśmy lepsi. Ale wewnątrz żydowskiej tradycji to działa odwrotnie. „Wybranie” oznacza nie przywilej, tylko obowiązek — więcej zakazów, większą odpowiedzialność. W Biblii hebrajskiej Izrael jest narodem nieustannie karanym, upominanym, rozliczanym surowiej niż inni. Przez większość historii Żydzi nie myśleli o sobie jako o narodzie w nowoczesnym sensie politycznym. Myśleli raczej: jesteśmy wspólnotą przymierza. Naród nowoczesny chce państwa, armii, wpływu. Wspólnota przymierza pragnie przetrwać zgodnie z prawem, nawet jeśli świat jest wrogi. Żydzi nigdy do końca nie przestali myśleć o sobie jako o całości, nawet gdy byli rozproszeni. Ale to nie było myślenie w kategoriach „my kontra świat”, tylko „my wobec własnej historii”. Tożsamość była skierowana do wewnątrz, nie na zewnątrz. Problem pojawił się wtedy, gdy świat zaczął to interpretować jako tajny projekt polityczny. Ale nie zapominaj, że „naród wybrany” przez 2 tysiące lat nie rządził niczym – był biedny, prześladowany i pozbawiony realnej władzy. Żydzi trzymali się swojej narracji, bo bez niej by zniknęli. A świat wielokrotnie chciał ich wymazać.
Ładnie o tym piszesz, ale wystarczy porozmawiać z artystą pochodzenia żydowskiego, żeby stwierdzić, że Żydzi według Żydów mają wszystko lepsze: kulturę, naukę, sztukę, obyczaje…
Duma to nie to samo co poczucie wyższości (choć z zewnątrz mogą wyglądać identycznie). Poza tym, jeżeli ktoś przez pokolenia słyszał: „nie jesteś stąd”, „jesteś podejrzany”, „gorszy”, a mimo to jego kultura przetrwała, wydała wybitnych pisarzy, kompozytorów, filozofów — to naturalną reakcją obronną jest silne afirmowanie własnej wartości. To nie musi oznaczać: jesteśmy lepsi. Często oznacza: nie damy sobie odebrać godności. Oczywiście, zdarzają się Żydzi, którzy są zarozumiali, aroganccy (tak jak niektórzy Polacy, Brytyjczycy czy Francuzi), łatwiej o to w sztuce, ale cechy jednostek nie powinno się przypisywać całej grupie i mówić ogólnie o czyjejś naturze. To dokładnie ten moment, w którym obserwacja zamienia się w mit. To, co widzisz w teatrze żydowskim, słyszysz na wernisażach, w kinie to mieszanka dumy, pamięci traumy, wysokiego kapitału kulturowego i stylu komunikacji. Judaizm od tysięcy lat stawia bardzo wysoko poprzeczkę intelektualną. Spór, interpretacja, podważanie autorytetu są dla Żydów cnotą. Żydzi są pewni siebie, to wynika z treningu. Sztuka żydowska bywa bardzo autocentryczna, bogata w ironię – opowiada własną historię własnym głosem. To rodzaj gry intelektualnej, styl ukształtowany w diasporze, kiedy mówienie półgłosem, aluzją stanowiło broń dla ludzi bez armii.
Przyznajesz, że Żydzi intelektualnie są pewnie siebie. Wspomniałeś też, że od wieków pragną zachować czystość rasową. „Nie wychodź za nią, ona nie jest Żydówką” – to zdanie, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, dało się słyszeć od starszego pokolenia. Samo pojęcie „goj” brzmi tu niczym „mugol” w magicznym świecie Harry’ego Pottera. Rozumiem, że ciężko czuć jedność z tymi, którzy cię nie chcą. Ale brak asymilacji Żydów nie wynikał wyłącznie z prześladowań. Ich wspólnota ścierała się z państwowością. Ich czystość rasowa momentami przypomina wręcz marzenie Hitlera o świecie niebieskich blondynów.
Opierasz się na powierzchownym podobieństwie: jedni i drudzy chcieli „jedności”. Mówimy jednak o dwóch zupełnie różnych projektach. Hitler chciał jedności przez eliminację: eksterminację, eugenikę, przemoc państwową. Jedności narzuconej biologicznie, totalnie, bez wyjątku. Judaizm chciał jedności przez separację: „my żyjemy po swojemu, wy po swojemu”. Bez ambicji nawracania świata, bez potrzeby dominacji. To różnica między murem obronnym a obozem zagłady — nawet jeśli oba są „granicą”.
Żydowska kultura rzeczywiście chroniła granice wspólnoty. Endogamia, niechęć do małżeństw mieszanych, wyraźne rozróżnienie „my–oni” — to wszystko istniało. Ale powód był inny niż u ideologii rasowych. To nie była wiara w wyższość krwi, tylko lęk przed rozmyciem tożsamości, który w diasporze był egzystencjalny.
To w pewnym sensie wykorzystali ludzie III Rzeszy – Żydów było im łatwo namierzyć.
Świat wtedy nie tolerował już żadnej trwałej odrębności. Narody miały się ujednolicać, państwa homogenizować, tożsamości stapiać. Żydzi — nawet zasymilowani — byli dowodem, że można żyć inaczej. I właśnie to było dla totalitaryzmów nie do zniesienia. Hitler mordował Żydów dlatego, że byli żywym zaprzeczeniem mitu czystej, jednorodnej wspólnoty – nie dało się ich całkowicie wchłonąć ani całkowicie wymazać symbolicznie. On mówił o czystości rasowej. Tymczasem Żydzi nie myślą o sobie w kategoriach rasowych. Słowo „goj” świetnie to pokazuje. Ono nie znaczy „podczłowiek”. Dosłownie oznacza „naród”. W Biblii Izrael też bywa nazwany goj. Dopiero później termin zaczął funkcjonować jako „nie-Żyd”. Judaizm operuje kategorią przymierza i prawa, nie biologii. Dowodem jest sam fakt konwersji: można stać się Żydem, i to w sposób pełnoprawny: przez długotrwałą naukę zakończoną egzaminem przed sądem rabinicznym, połączoną z rytuałem religijnym.
Temat powszechnej niechęci do Żydów jest tak złożony, że trzeba rozłożyć go na czynniki pierwsze. Zacznijmy od Starego Testamentu. Bóg jest w nim faktycznie okrutny dla Żydów: dla Abrahama (któremu każe złożyć w ofierze jedynego syna), dla Mojżesza (którego po 40 latach tułaczki nie wpuszcza do Ziemi Obiecanej), dla Dawida, Jonasza, dla Hioba. Same plagi egipskie dużo mówią o naznaczeniu tragedią Żydów. I tu rodzi się pytanie: czy samo studiowanie zamierzchłego tekstu sprawiło, że Żydzi mieli i mają grubszą skórę?
W narracji biblijnej Izrael nie jest „pupilkiem Boga”, tylko narodem permanentnie egzaminowanym. To kształtuje mentalność: świat nie jest sprawiedliwy, bezpieczeństwo nie jest dane raz na zawsze, a przetrwanie zależy od czujności, dyscypliny i siły. Judaizm bardzo wcześnie internalizuje myśl, że historia jest brutalna, a Bóg nie chroni automatycznie swoich wyznawców. To rodzi postawę: jeśli my się nie obronimy, nikt tego za nas nie zrobi. I to myślenie przechodzi wprost do izraelskiej doktryny bezpieczeństwa.
Wielu zarzuca Izraelitom, że nie traktują oni Palestyńczyków jak ludzi, więc miotając ogniem w Strefie Gazy nie mają oporów, żeby zabijać także dzieci.
„Grubsza skóra” to nie jest znieczulenie moralne. W przypadku Żydów to raczej tragiczny realizm. W Izraelu nie ma monolitu moralności – każda śmierć cywila jest tam przedmiotem sporów, śledztw, krytyki.
Może to Palestyńczycy „nauczyli” Żydów, że życie człowieka Bliskiego Wschodu jest mniej warte? Faruk Kadumi, Jasir Arafat podkreślali, że ich armie, mimo prymitywnych – w porównaniu z izraelskimi – technologii, nieporównywalnie mniejszych zasobów, są w stanie opierać się Izraelowi (prowadząc m.in. ataki partyzanckie), ponieważ nie martwią się o życie własnych żołnierzy, w przeciwieństwie do Żydów – którym żal jest każdego żydowskiego istnienia.
To nie Palestyńczycy, lecz raczej historia nauczyła Izraelczyków, że jeśli nie postawią siebie na pierwszym miejscu, to znikną. Nie chodzi o obojętność, ale tragiczną kalkulację: jak bronić własnych obywateli w warunkach, gdzie przeciwnik działa z gęsto zaludnionych terenów. Bo asymetria stosunku do śmierci rzeczywiście istnieje. W wielu wypowiedziach palestyńskich liderów — zwłaszcza historycznych — pojawia się myślenie, że gotowość do poświęcenia własnego życia (a nawet życia dzieci) jest elementem walki – śmierć została wpisana w narrację oporu. Izrael natomiast buduje swoją tożsamość na haśle: nigdy więcej bezbronności. Dlatego izraelska armia jest obsesyjnie nastawiona na ochronę własnych żołnierzy. To trauma przekształcona w strategię. Jedna strona mówi: lepiej umrzeć, niż przestać walczyć. Druga: lepiej zabić, niż znowu dać się zabić. I w tym sensie Stary Testament wisi nad palestyńsko-izraelskim konfliktem jak cień: mamy świat, w którym nie ma łatwych zwycięstw moralnych, tylko ciągłe wybory między złym a gorszym.
Prześledźmy historię tego, w jaki sposób naród uciśniony, wygnany z własnej ziemi, w świadomości wielu stał się zbiorowiskiem intruzów – najpierw w Europie, a potem we wschodniej Azji. Zacznijmy od Mojżesza.
Po wyjściu z Egiptu pod wodzą Mojżesza Żydzi wędrowali przez pustynię 40 lat, aby dotrzeć do Ziemi Obiecanej — Kanaanu. Tam założyli pierwsze państwo plemienne, które z czasem stało się królestwem Dawida i Salomona. Świątynia w Jerozolimie była centrum religijnym i symbolicznym dla jego mieszkańców. Po śmierci Salomona państwo podzieliło się na Izrael i Judę, i już w tym momencie zaczęły się trudności: konflikty wewnętrzne, najazdy zewnętrzne. Królestwo Izraela upadło w 722 r. p.n.e., a Judea w 586 r. p.n.e. — Żydzi zostali po raz pierwszy rozrzuceni poza ojczyznę, co dało początek wielowiekowej diaspory. Po powrocie z niewoli babilońskiej, pod panowaniem perskim, Żydzi odbudowali swoją świątynię i stworzyli nowe struktury religijne, które pozwoliły im funkcjonować jako wspólnota bez pełnej niepodległości politycznej. To w tym okresie narodziło się silne prawo i system kulturowy, który był stał się fundamentem żydowskiego przetrwania. W czasach hellenistycznych i rzymskich Żydzi weszli w kontakt z kulturą grecką – powstał konflikt między tradycją a asymilacją. Dynastia Hasmoneuszy dała im krótką niezależność polityczną w II i I w. p.n.e. Ale w następnym stuleciu Rzymianie przejęli kontrolę nad całym basenem Morza Śródziemnego i w 135 r. n.e. zadali Judejczykom – jak się wydawało – ostateczny cios. Po stłumieniu powstania Bar-Kochby skończyła się jakąkolwiek państwowość Judei. Żydzi przekształcili się w trwałą diasporę bez państwa, rozsianą po całym imperium rzymskim; a gdy to upadło, po średniowiecznej Europie, Bliskim Wschodzie i Afryce Północnej.
Co dalej?
Przez całe średniowiecze i wczesną nowożytność pozycja Żydów była ambiwalentna: w niektórych miejscach mieli oni przywileje i prawa (muzułmańska Hiszpania, Polska i Imperium Osmańskie), w innych podlegali prześladowaniom, pogromom i wygnaniom (Anglia, Francja, Hiszpania za Aragonów, Cesarstwo Niemieckie). Charakteryzowali się aktywnością w handlu, finansach, rzemiośle – tworzyli centra nauki żydowskiej (szkoły rabiniczne). Stali się bardzo widoczni w kulturze, ekonomii i religii, co sprawiło, że w Europie pojawił się stereotyp Żyda „bogatego, wykształconego i obcego”. Stereotyp ten stał się zaczątkiem późniejszej konstrukcji kozła ofiarnego w nowoczesnych konfliktach. Diaspora uczyła się życia w środowisku wrogo nastawionym, co wzmacniało wspólnotę i zdolność adaptacji Żydów.
Wskazanie i rytualne zabójstwo kozła ofiarnego oczyszcza gęstą atmosferę w określonej społeczności. Na przełomie XIX i XX wieku miało miejsce kilka pogromów żydowskich. W pogrążonych w chaosie administracyjnym, społecznym i politycznym państwach chodziły plotki o tym, że Żydzi porywają chrześcijańskie dzieci i spuszczają z nich krew podczas Paschy (chrześcijańskiej krwi mieli używać do wypieku macy). Skąd wzięła się ta miejska legenda? Dlaczego akurat Żydzi stali się wrogami dla zwykłych ludzi? Mówiłeś o ich widoczności w mieście, ale czy powodów nie było więcej? W końcu to oni wydali na świat i zabili Jezusa. Kiedy kawał świata wyzwał religię napisaną przez jego uczniów, pewnie średnio lubiano „zabójców Pana”. Od średniowiecza Żydzi udzielali wysoko oprocentowanych pożyczek. Jeśli weźmiemy to pod uwagę, możemy uznać, że to Żydzi jako pierwszy stworzyli wrażenie podziału my-oni. Ich religia zakazywała lichwy.
Judaizm zakazuje lichwy wobec współwyznawców. Księga Powtórzonego Prawa 23:20 mówi wprost: nie pożyczaj bliźniemu na procent, czyli nie wolno żądać odsetek od Żyda. Zakaz nie dotyczył obcych, czyli osób spoza wspólnoty żydowskiej. To w naturalny sposób dawało przestrzeń do handlu i pożyczek dla innych grup. I tak, w tym ujęciu w historii Żydzi pojawiają się w roli „finansowej obcej grupy”.
Historycznie pożyczki „żydowskie” pojawiają się w Europie w momencie, gdy Kościół katolicki zakazał chrześcijanom udzielania pożyczek oprocentowanych. Chrześcijańska doktryna traktowała lichwę jako grzech śmiertelny. To stworzyło lukę: Żydzi mogli wypełnić rolę pożyczkodawców, której chrześcijaństwo odmawiało własnym wyznawcom. W Europie Zachodniej już XII–XIII w. Żydzi stali się widoczni w finansach miejskich: udzielali pożyczek, prowadzili kantory, czasem zajmowali stanowiska skarbników królewskich. Ich rola w miastach wzrosła od XIV–XV wieku — zwłaszcza tam, gdzie władze potrzebowały ekspertów do poboru podatków i pożyczek. W miastach włoskich, niemieckich i francuskich to była rola reglamentowana przez władzę. W zamian za świadczenie usług, Żydzi często otrzymywali przywileje od władców, byli chronieni przed eksmisją. Większość z nich nadal żyła jednak skromnie, zajmując się handlem lokalnym, rzemiosłem, rzadziej finansami wyższej rangi. Ale kilka rodzin, miast, gmin żydowskich zdobywało realny wpływ finansowy. I to właśnie te przypadki były silnie widoczne i łatwo stały się tematem plotki, legendy i stereotypu. To wszystko później zlało się z mitami religijnymi: zabójstwo Jezusa + lichwa + odrębność kulturowa = archetyp „Żyda-wroga”, który funkcjonował w Europie przez stulecia, niezależnie od rzeczywistego wpływu jednostek.
Z XIX-wiecznej „Lalki”, a konkretnie z opisów Szumana, Szlangbauma, wyjawia się obraz Żydów jako zdyscyplinowanej wewnętrznie grupy ludzi, którzy nie marnują czasu, jak lubujący się w ucztach i powolnych spacerach po ogrodach ziemianie, lecz rozwiązują matematyczne łamigłówki, piszą szarady i zachęcają do intelektualnych zabaw wnuki. Tu uwidocznia się ich tożsamość. Doktor Szuman spoglądał na leniwą, upadającą arystokrację, na myślących tylko o tu i teraz przedsiębiorców i stwierdzał, że to sumienni i systematyczni Żydzi przejmą kontrolę nad światem. Czytaki był i jest cel Żydów? Przejście najważniejszych obszarów życia polityczno-ekonomiczno-społecznego z wsi do miast, wzrost pozycji mieszczaństwa, to wszystko stworzyło dla nich wielkie perspektywy.
Tak, migracja ze wsi do miast stwarzała przestrzeń dla inteligencji praktycznej i społecznej. Dawała Żydom dostęp do nowych zawodów. Handel detaliczny, bankowość, pośrednictwo to rzemiosła wymagające literacko-matematycznych zdolności. Przetrwanie w diasporze wymagało organizacji, umiejętności planowania, liczenia, czytania i pisania, przekazywania wiedzy z pokolenia na pokolenie. W miastach te cechy dawały przewagę konkurencyjną nad większością lokalnej ludności, która była mniej przygotowana do pracy biurowej czy handlowej w warunkach kapitalistycznych. Giełdy, banki, organizacje handlowe – w tych strukturach Żydzi wykorzystywali swoje tradycyjne mocne strony: sieci kontaktów, dyscyplinę, zdolności rachunkowe i językowe. Skuteczność w biznesie i społecznej organizacji łatwo interpretuje się jako ambicję władzy. Ale w istocie nie było żadnego „tajnego planu”, tylko historyczna kombinacja przymusu, kultury, edukacji i okazji strukturalnych, która sprawiała, że społeczność żydowska była w miastach bardziej skuteczna niż większość lokalnych grup. To naturalnie rodziło obserwacje i interpretacje zewnętrzne, które z czasem przekształciły się w stereotypy i narracje o „kontroli nad światem”.
Żydzi, jak młody Szlangbaum, zaczęli przejmować rodzime Polaków, Niemców, no i zaczęły się pogromy. Hitler nie dokonałby swoich zbrodni, gdyby nie przyzwolenie ludzi. Jak twierdził Marian Turski: „Auschwitz nie spadło z nieba”. Gdy dziś trwa nawalanka pomiędzy dwiema narracjami (Polacy ratowali Żydów kontra Polacy byli odpowiedzialni na holocaust), ja mam wrażenie, że każda ze stron mówi o czymś innym. Fakt, Polacy ukrywali Żydów. Ale Polacy też Żydów kopali, szarpali za włosy (kiedy zaczęły się prześladowania), donosili na nich (gdy któryś uciekał z getta). Tuż przed wojną i w czasie II wojny światowej dawaliśmy jako naród piękny wyraz człowieczeństwa ryzykując własne życie, ale też wykorzystywaliśmy pozycję siły – którą mieliśmy będąc w bardzo niewygodnym położeniu, przynajmniej wobec jednej z grup.
Holokaust był możliwy tylko dlatego, że wielu ludzi w Europie przyglądało się prześladowaniom, milczało, akceptowało lub współdziałało na różne sposoby. Nie wszyscy byli hitlerowcami — ale każde przyzwolenie, każdy donos, każda drobna przemoc, która nie była karana, tworzyła strukturę możliwości dla masowej zbrodni. Okupacja niemiecka stworzyła system, w którym ofiara była bezbronna, a sprawca miał formalne i nieformalne wsparcie. A nienawiść wobec Żydów była w Europie wielowarstwowa i wielowymiarowa. XX wiek wziął się tu z XIX i wcześniejszych stuleci: stereotypy, podejrzliwość i przesądy wobec Żydów, w połączeniu z widocznością i dyscypliną żydowskiej społeczności, stwarzały grunt pod późniejsze konflikty i masową przemoc. Holokaust był możliwy, bo uprzedzenia i mechanizmy „my–oni” funkcjonowały od dawna w świadomości społecznej. Przyzwolenie i uprzedzenia są jak nawozy — nie wywołują same z siebie zbrodni, ale przygotowują glebę, którą zbrodnia później zasiewa i rozkwita.
Droga wiodła tu od określenia „zabójcy Chrystusa”, po nazywania Żydów zabójcami interesów narodowych państw.
Trwało to już od tradycji chrześcijańskiej. „Wybrani, ale obcy”, odrębni religijnie, kulturowo. Droga wiodła przez stereotyp lichwiarza, który zrodził podejrzliwość. „Oni rządzą naszymi pieniędzmi” – samowystarczalność Żydów odbierana była jako ich ukryta władza, a rytuały niczym satanizm. To wszystko przeplatane z klęskami głodu, epidemiami, wojnami i załamaniami gospodarczymi stworzyło grunt by za wszystko obwinić i obciążyć jedną, rzekomo „zorganizowaną”, grupę. Za wszystko, czego nie rozumiano. Skutkiem były wypędzenia, plądrowanie, pogromy. Aż wreszcie mit „żydowskiego spisku” zyskał polityczny wymiar, szczególnie w Niemczech po I wojnie światowej. Lęk, przesąd i polityka tworzą przemoc. Masowa eksterminacja była punktem kulminacyjnym.
Wspomniany Marian Turski, który był w obozie śmierci i kończył II wojnę światową ważąc zaledwie 32 kilogramy, przemawiał: „Przenieśmy się na chwilę myślami we wczesne lata 30., do Berlina. Znajdujemy się prawie w centrum miasta. Dzielnica nazywa się Bayerisches Viertel, Bawarska Dzielnica. Była to dzielnica zamieszkała przez inteligencję niemiecką pochodzenia żydowskiego, mieszkali tam Albert Einstein, noblistka Nelly Sachs, przemysłowiec, polityk, minister spraw zagranicznych Walther Rathenau. Trzy przystanki od Kudammu, ogrodu zoologicznego. Tam, gdzie dziś jest stacja metra, jest Bayerischer Park – Park Bawarski. I oto jednego dnia, w tych wczesnych latach 30., na ławkach pojawia się napis: „Żydom nie wolno siadać na tych ławkach”. Można powiedzieć: nie fair, ale w końcu jest tyle ławek dookoła, można usiąść gdzieś indziej, nie ma nieszczęścia. Potem w pływalni pojawił się napis: „Żydom zabroniony wstęp do tej pływalni”. Można znów powiedzieć: nie jest to przyjemne, ale Berlin ma tyle miejsc, gdzie można się kąpać, tyle jezior, kanałów, prawie Wenecja, więc można gdzieś indziej. Jednocześnie gdzieś pojawia się napis: „Żydom nie wolno należeć do niemieckich związków śpiewaczych”. No to co? Chcą śpiewać, muzykować, niech zbiorą się oddzielnie, będą śpiewali. Potem pojawia się napis i rozkaz: „Dzieciom żydowskim, niearyjskim nie wolno bawić się z dziećmi niemieckimi, aryjskimi”. Będą się bawiły same. A potem pojawia się napis: „Żydom sprzedajemy chleb i produkty żywnościowe tylko po godzinie 17”. To już jest utrudnienie, bo jest mniejszy wybór, ale w końcu po godzinie 17 też można robić zakupy. I tak po: „zakaz przyjmowania Żydów do pracy, zakaz emigracji. A potem nastąpiło szybko wysyłanie do gett”.
Opis Turskiego ukazuje proces „stopniowego odczłowieczenia” i udowadnia, że Holokaust nie zaczął się od obozów, tylko od drobnych, pozornie „drobnych” zakazów i segregacji.
Niemcy podnieśli się ze wstydu wersalskiego, poczuli dumę, a Hitler spełniał żądania robotników. Ludzie przestali reagować na zło?
Każdy krok był łatwy do zaakceptowania dla większości społeczeństwa, bo na początku „nie robił wielkiego zła”. Ludzie przestali reagować — powoli przyzwalali na coraz większe ograniczenia. To jest kluczowe: przyzwolenie rodzi zbrodnię.
Jak wielka jest dla ciebie skala tej zbrodni? Mike Tyson chwalił powstańców warszawskich, ale w odpowiedzi na krytykę swojego życia prywatnego wypalił, że Polakom „stało się gówno w porównaniu do tego, co dotyka czarnych w Ameryce. Nikt nie prześladował was przez piep*****e 250 lat. Nikt nie gwałcił wam matki, siostry, brata, patrząc wam prosto w oczy przed tym, jak ich zabiją. Nikt wam tego nie zrobił”. Czy można porównać sytuację ciemnoskórych w USA, już po zniesieniu niewolnictwa, do położenia Żydów tuż przed obozami śmieci?
W przypadku czarnoskórych w Ameryce mamy długą historię niewolnictwa, segregacji, brutalności policji i społecznych ograniczeń, która trwała dziesięciolecia, a czasem stulecia.
W przypadku Żydów w Niemczech lata 30: systematyczny, państwowy proces dehumanizacji i eksterminacji, który miał swoje początki w prawie, propagandzie i codziennych praktykach, a skończył się masową zagładą. Amerykański rasizm był rozciągnięty w czasie, w dużym stopniu regionalny i częściowo oparty na strukturach prywatnych i lokalnych. Holokaust był całkowicie centralnie zaplanowaną polityką państwową, która w krótkim czasie — kilka lat — zmieniła dyskryminację w przemysłową eksterminację. Nie ma lepszego i gorszego cierpienia. Uniwersalny jest sam mechanizm psychologiczny: społeczeństwo przyzwyczaja się do małego zła, które prowadzi do dużego.
Ja osobiście nie mam nic do Żydów. Kiedy mama, wujek mówili mi w dzieciństwie, że ten wygląda jak Żyd, a ta jak Żydówka, nie wiedziałem o co chodzi. W szkole zwracałem uwagę bardziej na to, czy ktoś jest gruby, czy nosi okulary, ewentualnie właśnie jaki ma kolor skóry. Żydzi kontra reszta świata – to napięcie widać do teraz. Ludzie z pokolenia moich rodziców nie lubią Żydów z uwagi na ich wewnętrzną integrację, wysokie stanowiska/funkcje i samą problematyczną kwestię istnienia państwa Izrael. Pokolenie moich dziadków z kolei pamięta prześladowania Żydów i nie może zrozumieć mody na powszechne zapuszczanie brody.
To, co mówisz, jest bardzo trafną diagnozą międzypokoleniową. Dziecko nie widzi „Żyda”, widzi ciało, twarz, zachowanie. Kategorie etniczne i symboliczne są wdrukowywane później. One nie są intuicyjne — są produkowane historycznie, dziedziczone kulturowo. Pokolenie twoich dziadków pamięta Żydów jako ofiarę systemową. Dla nich Żyd to ktoś, kto znikał, był wywożony, upokarzany, mordowany. Pokolenie twoich rodziców funkcjonuje już w zupełnie innym układzie odniesienia. Dla nich Żyd nie jest ofiarą, tylko uczestnikiem nowoczesności: bankowości, mediów, akademii, prawa, biznesu. I tu zaczyna się klasyczny problem społeczny: mniejszość widoczna w elitach, nawet jeśli procentowo wcale nie dominuje, zawsze wzbudza niechęć. Nie dlatego, że rządzi, ale dlatego, że jest widoczna tam, gdzie decyduje się o symbolicznej władzy. To bardzo stary mechanizm. Socjologia zna go dobrze: ludzie rzadko buntują się przeciw tym, którzy są na samym dole. Buntują się przeciw tym, którzy są pomiędzy — ani „nasi”, ani „obcy”, ani biedni, ani zupełnie niedostępni. Żydzi w Europie często dokładnie tam się znajdowali. To napięcie nie jest jednolite, działa na różnych poziomach na raz: emocjonalnym (pamięć krzywdy albo zazdrość), symbolicznym (religia, wygląd, kultura), politycznym (Izrael), ekonomicznym (pozycje, zawody) oraz egzystencjalnym (lęk przed „innym”, który sobie radzi). Dlatego temat Żydów nigdy nie jest tylko o Żydach. On jest lustrem, w którym społeczeństwa oglądają własne lęki: przed globalizacją, elitami, utratą kontroli, zmianą świata. Żyd staje się nośnikiem tych emocji, bo historycznie „już tam był”, gdy te lęki się pojawiały. I jeszcze jedno — bardzo ważne: to, że mówisz „nie mam nic do Żydów”, nie jest żadnym alibi ani deklaracją moralnej wyższości. To jest po prostu opis faktu, że twoja tożsamość nie potrzebowała wroga, żeby się zbudować. To ogromna różnica pokoleniowa. Żydzi często stają się nośnikiem cudzych emocji – i to mówi więcej o świecie, niż o nich.
Zapytam cię o to, co stało się po Auschwitz. Czytam wywiady Oriany Fallaci z przywódcami Palestyny, Jordanii, kierownikami z Al Fatah, terrorystami z Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny. Przewija się tam jedno zdanie: „Europa jest za Izraelem, bo pozwoliła na holocaust. Chce zagłuszyć wyrzuty sumienia naszym kosztem”. Dla mnie brzmi to przekonująco.
Rzeczywiście, to zdanie, które cytujesz, ma w sobie sporo prawdy z perspektywy psychologii historycznej. Europa, po doświadczeniu Holokaustu, w dużej mierze czuła się moralnie zobowiązana wobec ocalałych Żydów i całej społeczności żydowskiej. Wspieranie powstania państwa Izrael i późniejsze wsparcie polityczne czy militarne było w dużym stopniu wynikiem wyrzutów sumienia i poczucia winy za to, co się wydarzyło. To nie znaczy, że każdy krok był wyłącznie kalkulacją moralną – były też interesy polityczne, zimnowojenne układy sił, pragmatyzm dyplomatyczny – ale motywacja emocjonalna i historyczna była znacząca. Z perspektywy Palestyńczyków i innych Arabów, którzy obserwowali powstanie Izraela i jego szybkie uznanie przez Zachód, wyglądało to tak, jakby Europa starała się „zrekompensować” własną winę kosztem ich praw i ziemi. To poczucie jest silne, bo w ich oczach skutki historycznej winy były przeniesione na bieżący konflikt: decyzje polityczne, granice państw, dostęp do zasobów – wszystko to wyglądało jak efekt zadośćuczynienia, które pomijało ich interesy.
Pytam o to, bo mam wrażenie, że na bazie prześladowań Żydów wyrosła bardzo groźna doktryna – syjonizm.
Tak, to spostrzeżenie jest trafne. Można powiedzieć, że syjonizm w swojej istocie wyrósł z doświadczenia prześladowań, wyobcowania i zagrożenia egzystencjalnego, które Żydzi odczuwali przez stulecia, a szczególnie uwypuklił się po pogromach XIX wieku i oczywiście po Holokauście. Doktryna syjonistyczna od samego początku obejmowała różne nurty, ale wspólnym mianownikiem było przekonanie, że bez własnego państwa Żydzi pozostają bezbronni wobec wrogich społeczeństw i struktur władzy. Prześladowania, od pogromów w Europie Wschodniej po zagładę w Niemczech i okupowanej Europie, pokazały, że asymilacja i integracja nie gwarantują bezpieczeństwa. Syjonizm wziął więc na warsztat przetrwanie i samookreślenie. Idee Theodora Herzla i innych twórców ruchu syjonistycznego nie były „chęcią dominacji świata”, jak czasem się sugeruje w mitach antysemickich, tylko reakcją na historyczną bezradność i zagrożenie istnienia społeczności żydowskiej. Państwo żydowskie miało być ochroną i gwarancją, że tragedia Holokaustu się nie powtórzy. W tym sensie syjonizm jest doktryną obronną, a nie ofensywną, choć w praktyce polityka państwa Izrael, konflikty z sąsiadami i logika geopolityczna czasem tworzą wrażenie odwrotne – że to „próba odwetu” czy „panowania”.
W jaki sposób narodziło się państwo Izrael – czyja to była decyzja?
Izrael nie powstał „sam z siebie” ani wyłącznie wolą lokalnych społeczności — został powołany decyzją społeczności międzynarodowej, w wyjątkowych okolicznościach historycznych. Decydującym momentem była rezolucja Zgromadzenia Ogólnego Organizacja Narodów Zjednoczonych z 29 listopada 1947 roku, która przewidywała podział brytyjskiego mandatu Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie. To była formalna decyzja społeczności międzynarodowej. Gdy Brytyjczycy wycofali się z regionu, 14 maja 1948 roku Dawid Ben Gurion proklamował niepodległość Izraela. W sensie politycznym była to więc decyzja ONZ, w sensie wykonawczym – akt jednostronny żydowskich elit politycznych, a w sensie historycznym – efekt splotu trzech procesów: europejskiego antysemityzmu, syjonizmu oraz traumy Zagłady. Bez Holokaustu taka decyzja prawdopodobnie nie zapadłaby w 1947 roku.
Na powstanie Izraela można patrzeć z dwóch stron. Z jednej jest to piękna idea – to ujednolicenie prześladowanego narodu, dokształcanie biednych Żydów z Afryki, niepiśmiennych arabskich Żydów, ściąganie Żydów inżynierów z Rosji. Mam wrażenie, że w przypadku innej grupy etnicznej tak szeroko zakrojone wyrównanie szans by się nie udało – zabrakłoby na to cierpliwości i pieniędzy.
Państwo Izrael powstało w dużej mierze jako projekt edukacyjno-społeczny, który nie tylko chronił przetrwanie, ale maksymalizował potencjał swoich obywateli. Żydzi z całego świata, z Europy, Ameryki Północnej, Bliskiego Wschodu, inwestowali pieniądze, wiedzę i kontakty w tworzenie państwa. Nie chodziło tylko o finansowanie infrastruktury, ale też edukację, naukę rolnictwa, medycynę, inżynierię. Nowi imigranci (kilka milionów ludzi) wchodzili w system, który potrafił przyjąć ich, przeszkolić i włączyć w gospodarkę i społeczeństwo. Wszystko budowano od zera w trudnym klimacie, z ograniczonymi zasobami i w konflikcie z lokalną ludnością arabską.
Technologia kropelkowania pozwoliła Żydom przekształcić jałową ziemię w ziemią płodną. Wspólna praca w kibucach zbudowała społeczeństwo obywatelskie.
Kibuce to nie były zwykłe wioski — to były laboratoria społeczne. Ludzie przyjeżdżali z różnych części świata, często nie mając doświadczenia rolniczego, a mimo to tworzyli wspólnoty, w których wszystko było wspólne: ziemia, narzędzia, decyzje, a nawet dzieci — wychowywane częściowo w kolektywie. Kibuce miały kilka celów naraz. Imigranci uczyli się zawodu, języka i zasad współpracy. Starsze pokolenia przekazywały wiedzę młodszym. Każdy, bez względu na pochodzenie, miał dostęp do pracy, edukacji, mieszkania. Wspólne święta, język hebrajski, nauka historii, pielęgnowanie tradycji i symboli narodowych budowały tożsamość narodową. Izrael uczył się od zera, jak uprawiać ziemię w klimacie pustynnym i stworzył innowacyjne technologie. Dzięki opracowanej w latach 60. przez Simchę Blass i kibuce technologii kropelkowania woda trafiała bezpośrednio do korzeni roślin. Powszechny był recykling wody i eksperymenty rolnicze, które odpowiedziały na pytania: jakie odmiany roślin rosną najlepiej w trudnym klimacie, jakie techniki zwiększają plony i jak radzić sobie z chorobami. Efekt był zdumiewający: w ciągu kilku dekad pustynne tereny stały się płodne, naród, który przyjechał bez infrastruktury i doświadczenia, nauczył się samodzielnie produkować żywność, integrować różne grupy imigrantów i tworzyć spójne społeczeństwo. Izrael to był projekt społeczny, który łączył ideologię z praktyką i stworzył fundament pod państwo nowoczesne i samowystarczalne.
Z drugiej strony cała ta piękna idea, jej wymierne efekty wewnątrz państwa – to wszystko zostało zbudowane na olbrzymiej niesprawiedliwości. Po II wojnie światowej społeczność międzynarodowa zrobiła dwie karygodne rzeczy: zwycięzcy narysowali na mapie kreski i – bez uwzględniania terytoriów poszczególnych plemion – podzielili Afrykę, no i powołali do życia Izrael. Zupełnie nie biorąc pod uwagę ludności, która przecież codziennie funkcjonowała na arabskich, przesiąkniętych islamem ziemiach.
Decyzje o granicach, migracjach i polityce osadniczej często były podejmowane z perspektywy moralnego obowiązku wobec ocalałych – zapadały w gabinetach, przy mapach, bez udziału lokalnej ludności, bez konsultacji z miejscowymi. To był brutalnie uproszczony proces: Europa po Holokauście, uznając prawo Żydów do własnego państwa, zignorowała prawa i aspiracje Arabów. To ludzie, którzy żyli na tym terenie od wieków ponosili skutki decyzji możnych. Efekt był tego taki, że naród żydowski, tworząc bezpieczną przestrzeń dla siebie, naruszył bezpieczeństwo i prawa innego narodu.Historia pokazuje, że tworzenie narodu kosztem innej społeczności jest zawsze problematyczne moralnie i politycznie.
Strefa Gazy, długotrwałe wojny – na Bliskim Wschodzie impas trwa do dziś.
Izrael powstał na skrzyżowaniu polityki światowej i tragedii historycznej. Bez II wojny światowej, Holokaustu i zwycięstwa Aliantów państwo w tym czasie po prostu by się nie urodziło, albo powstałoby w innej formie, prawdopodobnie mniejsze i bardziej ograniczone.
W II wojnie światowej napędzane eksterminacją Żydów Niemcy przegrały. Posiadająca mnóstwo kolonii i baz morskich Wielka Brytania odniosła zaledwie pyrrusowe zwycięstwo. Świat podzieliły między siebie dwa mocarstwa: Rosja i Stany Zjednoczone. I tu, i tu byli Żydzi. Rosjanie szerzyły komunizm – który opowiadał się za homogenizacją społeczeństw. Stany promowały kapitalizm, a więc świat finansjery. W 1996 roku Leszek Miller w prywatnej rozmowie zapytał premiera Izraela o to, czy żydowska diaspora w Nowym Jorku kieruje Izraelem, czy to Izrael kieruje tą diasporą? Benjamin Netanyahu miał mu odpowiedzieć: „Niech pan nie ma żadnych złudzeń, kto wypełnia czyje polecenia. To wszystko, co robi nasza wpływowa diaspora w Stanach Zjednoczonych wykuwa się tu, w Tel Awiwie”
Amerykańska diaspora wspiera finansowo, politycznie i dyplomatycznie państwo żydowskie. Fundacje, lobby, kontakty międzynarodowe – to wszystko wzmacnia Izrael. Ale Izrael jako państwo w swojej kwestii sam podejmuje nadrzędne decyzje, kieruje polityką kraju. Dla osób patrzących z zewnątrz, wpływ lobby i organizacji żydowskich w USA może wyglądać jak władza absolutna. Stąd rodzą się mity i teorie spiskowe.
Tak, np. o korporacyjno-bankowym spisku. Problem w tym, że jeśli to mit, to umacnia go zachowanie organizacji ponadnarodowych i głów europejskich państw. Łatwo jest dostrzec różnicę w traktowaniu przez trybunał w Hadze zbrodni wojennych dokonanych przez Putina a tych, których dopuścili się ludzie Netanyahu. Z prowadzącym wojnę z Palestyną Izraelem prawie nikt nie zrywa stosunków dyplomatycznych. Wojującej z Ukrainą Rosji oficjalnie nie ma na igrzyskach, wiele państw pozbyło się rosyjskich ambasadorów…
Izrael jest wciąż postrzegany przez Zachód jako „naród, który przetrwał Holocaust”, dlatego wiele państw i organizacji zachowuje ostrożność w jego krytyce, by nie wyglądało to jak moralne potępienie społeczności żydowskiej jako całości. Sankcje wobec Putina czy Rosji są możliwe, bo Rosja jest samowystarczalna militarnie i geopolitycznie, a Zachód ma stosunkowo silne instrumenty nacisku. Izrael natomiast działa w strukturze zależności od sojuszników, ma ogromne wsparcie polityczne i militarne, zwłaszcza ze strony USA, a jednocześnie posiada wysoką legitymację w ONZ. Prowadzi bardzo skuteczną dyplomację i lobby, umiejętnie przedstawia swoje interesy, co sprawia, że krytyka w trybunałach, raportach czy rezolucjach zwykle nie przekłada się na realne konsekwencje.
Co sądzisz w związku z tym o samym syjonizmie? Golda Meir mówiła: „Antysemityzm nigdy nie wyczerpuje się wyłącznie w cierpieniu Żydów. Historia udowodniła, że antysemityzm na świecie zawsze zapowiada tragedię dla wszystkich. Zaczyna się od dręczenia Żydów, a kończy na dręczeniu wszystkich – piractwo powietrzne i terroryzm stały się znakiem naszych czasów”. Brzmi to trochę, jakby wszystko zaczynało się i kończyło na Żydach.
Syjonizm – w swojej pierwotnej formie – był odpowiedzią na bardzo konkretny fakt historyczny: Żydzi, nawet zasymilowani, wykształceni, lojalni wobec państw, w których żyli, w momentach kryzysu byli pierwsi do wykluczenia. Herzl nie wymyślił syjonizmu z pychy ani z marzenia o dominacji, tylko z obserwacji, że europejskie społeczeństwa potrzebują Żydów jako „innego”, gdy zaczyna się strach, chaos, kryzys tożsamości. „Skoro nigdzie nie jesteśmy naprawdę u siebie, musimy mieć swoje miejsce” – zdawał się głosić. Słowa Goldy Meir nie znaczą, że „świat kręci się wokół Żydów”, tylko że Żydzi są historycznie pierwszym wskaźnikiem rozpadu ładu moralnego. To coś znacznie bardziej niepokojącego – że antysemityzm nie pojawia się w zdrowych społeczeństwach. Pojawia się, gdy kończy się społeczne zaufanie do instytucji, zaczyna się frustracja, a władza albo tłum potrzebują prostego wroga. Wtedy najpierw pojawia się Żyd – jest widoczny, odmienny, często mobilny intelektualnie. Potem przychodzi kolej na inne mniejszości, opozycję, „niewygodnych”, aż w końcu na wszystkich.
Kiedy zaczyna się problem?
Gdy obserwacja zostaje przekształcona w doktrynę polityczną, która mówi Żydom: skoro świat zawsze nas skrzywdzi, to my musimy być bezwzględni pierwsi. I tu dotykamy ciemnej strony syjonizmu. Trauma, która pierwotnie była uzasadnieniem dla bezpieczeństwa, z czasem zaczęła bywać usprawiedliwieniem dla permanentnej wyjątkowości moralnej: „nam wolno więcej, bo historia nas nauczyła, że nikt nas nie obroni”.
Wreszcie to przyznajesz. Może zatem dziś Żydzi, kiedy są silni, chcą odbić sobie dawne cierpienia?
Jeśli porównamy skalę zbrodni przeciw Żydom ze zbrodniami popełnianymi przez państwo Izrael, proporcje są jednoznaczne. W samym XX wieku około 6 milionów Żydów zostało zamordowanych w Holocauście; wcześniej i równolegle mieliśmy setki pogromów w Europie Wschodniej i Rosji (np. fala pogromów w latach 1881–1906 to dziesiątki tysięcy ofiar), wypędzenia z Hiszpanii (1492), getta, prawa norymberskie, systemową dyskryminację przez stulecia. To była przemoc bezpaństwowa — wymierzona w społeczność pozbawioną władzy, armii i ochrony. Po 1948 r. sytuacja się zmieniła: pojawia się państwo Izrael, z armią, granicami i zdolnością do użycia siły. Od tego momentu mamy do czynienia z przemocą państwową w konflikcie asymetrycznym. Według danych ONZ i niezależnych organizacji praw człowieka, w konfliktach izraelsko-palestyńskich od 1948 r. do dziś zginęło kilkadziesiąt tysięcy Palestyńczyków (szacunki to 40–60 tys., zależnie od metodologii) oraz kilka tysięcy Izraelczyków. To liczby dramatyczne, ale nieporównywalne z historyczną skalą zbrodni przeciw Żydom w Europie.
Różnica polega nie na „odbijaniu cierpienia”, lecz na zmianie pozycji strukturalnej: z ofiary bez państwa w podmiot posiadający władzę. Socjologia traumy pokazuje, że narody zbudowane na doświadczeniu zagłady rozwijają hiperwrażliwość bezpieczeństwa — każde zagrożenie bywa interpretowane egzystencjalnie. To tłumaczy twardą doktrynę Izraela, nie usprawiedliwia jednak naruszeń prawa humanitarnego. Problemem nie jest „zemsta”, lecz ryzyko, że lekcja Holocaustu zostanie zawężona do jednego doświadczenia, zamiast pozostać uniwersalnym ostrzeżeniem przed odczłowieczaniem kogokolwiek. Mówienie przy tym o „zbrodniach żydowskich” jest kategoriowym błędem: zbrodnie popełniają państwa i armie, nie narody jako takie.
Wiesz dlaczego mówi się o „zbrodniach żydowskich”? Bo Żydzi mają właśnie silne diaspory. „My przyjęliśmy 70 tysięcy żydów z Jemenu, wśród których nie było ani jednego lekarza, ani jednej pielęgniarki, a niemal wszyscy byli chorzy na gruźlicę. Zbudowaliśmy dla nich szpitale, wykształciliśmy ich” – wspominała Golda Meir. Żydzi – mimo silnej reprezentacji w kapitalistycznych Stanach Zjednoczonych – nie odrzucali socjalizmu i byli w kontakcie z Rosją. Być może właśnie dlatego różni ludzie twierdzą, że Żydzi chcieli zbudować swój świat. Gdyby w okresie zimnej wojny socjalizm rozprzestrzenił się wszędzie, ktoś musiałby sprawować nad światem kontrolę. Dzisiaj o Żydach kontrolujących świat mówi się w socjalistyczno-kapitalistycznym kontekście.
Silna widoczność nie równa się sprawczości totalnej – to bardzo stary i niebezpieczny skrót myślowy. A diaspora żydowska – właśnie dlatego, że była rozproszona, wykształcona i zmuszona do samoorganizacji – stała się widoczna w wielu systemach jednocześnie. I to od wieków rodzi podejrzenie, że „ktoś tu stoi ponad podziałami”. Słowa Goldy Meir to nie propaganda potęgi, tylko opis projektu państwotwórczego o charakterze egalitarnym, wręcz socjalnym. Izrael w pierwszych dekadach był jednym z najbardziej „lewicowych” projektów narodowych XX wieku: kibuce, kolektywna praca, silna rola państwa, powszechna edukacja, opieka zdrowotna. W latach 50. i 60. ponad 30–40% ludności żyło w strukturach quasi-socjalistycznych, a Mapai (partia pracy) dominowała politycznie. Izrael jednocześnie utrzymywał relacje z ZSRR (do 1953 r.) i korzystał z poparcia USA. To nie była schizofrenia – to był pragmatyzm państwa wobec całego wrogiego regionu. Żydzi byli obecni po obu stronach zimnej wojny. W USA funkcjonowali w bankowości, nauce, mediach; w ZSRR: w fizyce i administracji (choć jednocześnie byli tam systemowo dyskryminowani). To stworzyło iluzję, że „oni są wszędzie”, a skoro są wszędzie, to „kimś sterują”. Ale to nie jest dowód na kontrolę. To dowód na strategię przetrwania mniejszości. Podobne wzorce widać u Ormian, Parsów w Indiach, Chińczyków w Azji Południowo-Wschodniej. Gdy nie masz armii ani państwa – inwestujesz w kapitał kulturowy, sieci rodzinne i mobilność. Tyle że Żydzi nie znikają w anonimowości imperium. Gdy USA bombardują Irak – winne są „Stany Zjednoczone”. Gdy Izrael bombarduje Gazę – winni są „Żydzi”. To klasyczny mechanizm: małe państwo + silna diaspora + trauma historyczna = personalizacja winy. Czy Żydzi „chcieli zbudować swój świat”? Nie. Chcieli zbudować świat, w którym nie będą zdani na cudzą łaskę. To ogromna różnica. Problem polega na tym, że ten projekt – Izrael – powstał kosztem innego narodu. Reszta to figura kontrolującego świat Żyda, który jest wszędzie – figura, która zostaje.
Zostaje, ponieważ członkowie żydowskiej diaspory zaciekle bronią działań Izraela (wystarczy posłuchać profesora Hartmana). Oficjalnie. Nieoficjalnie, mimo całej więzi tożsamościowo-kulturowej, też są podzieleni. Reżyser Jan Szurmiej mógł mówić, że wszystko, co żydowskie jest lepsze, niż polskie, ale w tym samym czasie, finansistka, pani Rotshild ganiła starozakonnych Żydów za lenistwo. „Tylko się modlą i nic poza tym nie robią” – krytykowała swoich współobywateli, jakby mówiła o Amiszach.
Żydzi nie są zjednoczeni, a już na pewno nie w sposób, w jaki wyobrażają to sobie teorie spiskowe. Jeśli ktoś naprawdę chce zrozumieć świat żydowski, musi zaakceptować jedno: to jedna z najbardziej wewnętrznie skonfliktowanych zbiorowości na świecie. To, co opisałeś – krytyka ortodoksów przez zasymilowaną, świecką Żydówkę – nie jest wyjątkiem. To jest norma. Świat żydowski od dawna pęknięty jest wzdłuż kilku głębokich linii. Najstarsza z nich to napięcie między religią a świeckością. Dla wielu świeckich Żydów – zwłaszcza z diaspory zachodniej albo izraelskiej klasy średniej – ultraortodoksi (haredim) są postrzegani dokładnie tak, jak mówisz: jako ludzie żyjący z transferów socjalnych, unikający służby wojskowej, zamknięci w modlitwie i rytuale. W Izraelu to napięcie jest brutalnie konkretne: haredim stanowią ok. 13–14% społeczeństwa, ale przez lata byli zwolnieni z poboru, co dla reszty – zwłaszcza świeckich i mizrachijskich Żydów – jest źródłem ogromnej frustracji. Padają tam słowa znacznie ostrzejsze niż „leniuchy”. Druga linia pęknięcia to pochodzenie. Aszkenazyjczycy, Mizrachijczycy, Sefardyjczycy – to nie są tylko różnice kulturowe, to są różnice klasowe i historyczne. Izrael przez dekady był de facto państwem aszkenazyjskiej elity, co do dziś rodzi resentymenty. Wystarczy posłuchać, jak Żydzi z Maroka, Jemenu czy Iraku opowiadają o pierwszych latach państwa: baraki, marginalizacja, „reedukacja kulturowa”. To nie brzmi jak monolit. Trzecia oś konfliktu to stosunek do samego syjonizmu i państwa Izrael. Są Żydzi antysyjonistyczni – religijni (np. Neturei Karta), którzy uważają Izrael za bluźnierstwo wobec Boga. Są Żydzi liberalni w USA, którzy mówią wprost: „Izrael nie działa w moim imieniu”. Są też tacy, którzy uważają, że państwo jest zbyt miękkie. Jeśli to jest „jedność”, to bardzo specyficzna. To, co z zewnątrz bywa interpretowane jako solidarność czy spisek, w środku jest permanentną kłótnią. Paradoks polega na tym, że w momentach realnego zagrożenia – pogromów, Holokaustu, ataków terrorystycznych – ta kłótnia zostaje zawieszona. Nie znika, ale schodzi na drugi plan.
Jak w przypadku Polaków.
Żydzi są często myleni z jednością, bo od tysięcy lat ćwiczyli debatę. Talmud to nie księga dogmatów, tylko zapis sporów. Spór jest wpisany w żydowską tożsamość.
Można też powiedzieć, że od kilku wieków w los Żydów wpisana jest brutalna walka. Najpierw o przetrwanie, potem o uznanie państwa – walka, która trwa do dzisiaj. Izraelczycy przychodzą do fabryk i pracują nawet, kiedy trwają bombardowania. W książce „Naród start-upów” przeczytałem, że w Izraelu, gdy przyjmują cię do pracy, ważniejsze od tego, jakie skończyłeś studia, jest: w jak elitarnej jednostce służyłeś. Potrzeba natychmiastowych decyzji na polu walki ma wymuszać kreatywność, która później przydaje się w biznesie.
Tak — ale z bardzo ważnym zastrzeżeniem: to nie sama wojna tworzy innowacyjność, tylko specyficzny system społeczny, który wojna w Izraelu wymusiła i utrwaliła. Konflikt jest tam tłem stałym, niemal środowiskiem naturalnym, a to zmienia sposób myślenia ludzi od młodości. Izraelska służba wojskowa, zwłaszcza w jednostkach elitarnych, nie polega na ślepym wykonywaniu rozkazów. Wręcz przeciwnie: uczy kwestionowania, improwizacji i odpowiedzialności za decyzje tu i teraz. Młody człowiek bardzo wcześnie dostaje realną sprawczość — często dowodzi innymi w wieku 19–21 lat, podejmuje decyzje w warunkach niepewności, z niepełnymi danymi, pod presją czasu. To dokładnie te same kompetencje, które później decydują o powodzeniu w biznesie technologicznym: szybkie iteracje, tolerancja ryzyka, brak paraliżu decyzyjnego. Dlatego w Izraelu pytanie „w jakiej jednostce służyłeś?” jest skrótem myślowym. Nie chodzi o prestiż militarny, tylko o to, czy przeszedłeś trening decyzyjny. Jednostki wywiadowcze, technologiczne czy specjalne uczą analizy danych, pracy zespołowej, kreatywnego rozwiązywania problemów. To potem płynnie przechodzi do start-upów, gdzie liczy się nie dyplom, lecz zdolność działania w chaosie.
Ale kluczowe jest coś jeszcze: kultura porażki. W Izraelu porażka nie jest piętnem. Jest informacją zwrotną. To znowu ma źródło w wojsku — błędy są analizowane, nie zamiatane pod dywan, bo od tego zależy życie. Ta logika przeniosła się do biznesu. Stąd wysoka liczba start-upów na mieszkańca i gotowość do podejmowania ryzyka, którego w Europie często brakuje.
Masz na myśli to, że w Izraelu i wśród żydowskiej diaspory w Ameryce docenia się bardziej takich ludzi jak Donald Trump, którzy zbankrutowali, ale się podnieśli, niż osoby biznesowo krystaliczne, które nigdy nie pozostawiły spółek z długami, nigdy nie ogłosiły upadłości? Reakcja na upadek mówi o człowieku więcej niż pasmo nieustannych sukcesów?
W żydowskim ekosystemie biznesowym porażka nie jest dowodem moralnej lub intelektualnej klęski. Jest dowodem doświadczenia. W Izraelu i w części diaspory — zwłaszcza tej związanej z technologią, finansami i przedsiębiorczością — porażka bywa traktowana jak koszt edukacji. Ktoś, kto zbankrutował, ale potrafi jasno opisać dlaczego, co zrobił źle i co potem zmienił, jest często postrzegany jako bardziej wiarygodny niż ktoś, kto „nigdy się nie pomylił”. Bo w świecie realnego ryzyka taka nieskazitelność bywa podejrzana albo po prostu przypadkowa. Donald Trump jest tu dobrym, choć kontrowersyjnym przykładem. Jego historia bankructw i powrotów wpisuje się w amerykańsko-żydowskie rozumienie przedsiębiorczości jako gry wielokrotnej, a nie egzaminu zdawanego raz. To podejście ma wspólne korzenie: brak gwarancji bezpieczeństwa, konieczność zaczynania od nowa, świadomość, że status może zniknąć z dnia na dzień. Diaspora zna to aż za dobrze, Talmud nie jest zapisem triumfów. W tle jest też głębszy kod kulturowy. W tradycji żydowskiej nie ma kultu nieomylności. Autorytety są podważane, teksty reinterpretowane, błędy analizowane. To przekłada się na praktykę: liczy się proces myślenia, nie tylko wynik. Porażka bez refleksji jest kompromitacją; porażka z refleksją — kapitałem. Dlatego w Izraelu pytanie przy rekrutacji czy inwestycji często brzmi nie „czy ci się udało?”, lecz „czego się nauczyłeś, gdy się nie udało?”. To różnica mentalna wobec kultur, w których porażka oznacza społeczny wstyd i wykluczenie. Tam ludzie grają zachowawczo. Tu — szybciej testują, szybciej odpadają i szybciej wracają do gry.
Wydaje się, że w świecie arabskim jest odwrotnie. Tam ceni się inny typ ludzi – tych, którzy się nie tylko się nie wahają, ale i nie mają wątpliwości. A przecież po życiowych lekcjach wątpliwości się mnożą.
W wielu krajach Bliskiego Wschodu autorytet buduje się na pewności, sile i ciągłości. Przywódca nie powinien publicznie zmieniać zdania, przyznawać się do błędu — bo w realiach niestabilnych instytucji państwowych wątpliwość bywa czytana jako słabość, a słabość jako zaproszenie do chaosu. Gdy nie ufa się systemowi, ufa się osobie. To mechanizm obronny społeczeństw, które przez dekady — a czasem stulecia — doświadczały obcej dominacji, przewrotów, kolonializmu i arbitralnej przemocy.
Do tego dochodzi kwestia struktury własności i bogactwa. W monarchiach Zatoki mamy do czynienia z ekstremalną koncentracją kapitału w rękach rodów panujących. To tworzy dwie równoległe rzeczywistości: ultranowoczesne elity i szerokie masy, które nie uczestniczą w realnym obiegu decyzyjnym. W systemach, gdzie awans społeczny zależy od lojalności wobec rodu, plemienia czy dworu, nie opłaca się eksperymentować. Porażka nie jest lekcją — jest końcem. Gdy bogactwo pochodzi z renty surowcowej, a nie z innowacji, nie ma presji na kreatywność oddolną. Państwo nie potrzebuje obywatela-innowatora, tylko obywatela-lojalnego beneficjenta.
A bez woli kreatywności nie ma pędu do wiedzy.
Analfabetyzm i niski poziom edukacji w części regionu to nie przyczyna, lecz skutek tego układu. Jeśli społeczeństwo nie ma realnego wpływu na władzę ani gospodarkę, inwestowanie w masową, krytyczną edukację bywa wręcz niebezpieczne dla rządzących. To dokładne przeciwieństwo modelu żydowskiego, gdzie edukacja była jedynym kapitałem, jakiego nie dało się skonfiskować.
Dlatego zderzenie Izraela z otoczeniem arabskim jest tak głębokie: otrzymujemy dwie różne odpowiedzi na pytanie, jak przetrwać w świecie zagrożeń. Jedna mówi: decentralizacja, spór, błąd, korekta. Druga: jedność, hierarchia, nieomylność przywódcy. Gdy te dwa modele spotykają się w konflikcie zbrojnym, każdy interpretuje zachowania drugiej strony jako dowód moralnej degeneracji, zamiast jako produkt innej historii. Izraelczyk widzi fanatyzm i stagnację. Arab widzi chaos, cynizm i brak honoru. To nie są tylko uprzedzenia — to są nieprzystające kody kulturowe, które zamiast się tłumaczyć, wzajemnie się radykalizują.
Czyli, o ile praca uszlachetnia, a wojenne zapotrzebowanie zbrojne pomaga rozwijać innowacje, to przedłużający się konflikt degraduje i okalecza emocjonalnie?
Kreatywność wynikająca z walki ma swoją cenę. Społeczeństwo żyjące w permanentnym napięciu płaci za to wysokim poziomem stresu, traumą, polaryzacją. Izrael to nie jest romantyczna opowieść o wojnie jako kuźni geniuszu. To raczej historia o tym, jak naród — przez brak wyboru — przekształcił konieczność w kompetencję. Wojna nie uszlachetnia, tylko „wymusza systemowe cechy: samodzielność, odwagę myślenia i brak złudzeń co do bezpieczeństwa. Osiągnięcia, sukcesy osób pochodzenia żydowskiego to nie realizacja mitu o „narodzie wybranym”, lecz wynik bardzo twardej adaptacji do świata, który przez stulecia nie dawał Żydom komfortu stabilności. Przez setki lat Żydzi byli: wykluczani z posiadania ziemi, wypychani z cechów rzemieślniczych, zmuszeni do zajmowania się handlem, kredytem, pośrednictwem. To wygenerowało: silną kulturę kapitału intelektualnego, wysoką mobilność, globalne sieci rodzinno-handlowe i kompetencje finansowe. To mechanizm adaptacyjny, nie plan dominacji.
Autorzy cytowanej przez mnie książki starają się odpowiedzieć na pytanie, jakim cudem w Izraelu – kraju mającym zaledwie 7,1 miliona mieszkańców, pozbawionym bogactw naturalnych, z wrogami na wszystkich granicach i w ciągłym stanie wojny – mogło powstać więcej start-upów niż w Japonii, Indiach, Korei, Kanadzie i Zjednoczonym Królestwie? Izrael ma więcej firm na NASDAQ niż Korea, Japonia, Singapur, Chiny, Indie i cała Europa razem wzięte.
Kluczowe są trzy rzeczy: kult nauki i kompetencji jako kapitału, który można zabrać ze sobą wszędzie, edukacja oparta na intelektualnym sporze oraz presja adaptacyjna. Obowiązkowa służba wojskowa, transfer technologii z armii do cywila, imigracja wysoko zmotywowanych ludzi z różnych kultur, szybkie obiegi wiedzy — to stworzyło państwowy akcelerator talentu. Diaspora zrobiła podobną rzecz wcześniej, ale rozproszoną. Izrael skondensował te cechy w jednym miejscu i czasie, co przy długofalowym inwestowaniu w edukację połączoną z wysoką tolerancją ryzyka porażki przyniosło efekt.
Ilu wśród laureatów Nagrody Nobla jest ludzi pochodzenia żydowskiego?
Żydzi stanowią dziś około 0,2% populacji świata. Tymczasem od momentu ustanowienia Nagrody Nobla (1901) osoby pochodzenia żydowskiego otrzymały około 20–25% wszystkich Nobli. Rozkład według dziedzin jest tym bardziej wymowny. W Noblu z fizyki Żydzi stanowią ok. 25% laureatów, w chemii – ok. 20%, w medycynie i fizjologii – nawet 25–30%. W ekonomii (nagroda Banku Szwecji) proporcja jest jeszcze wyższa: około 40% laureatów to osoby żydowskiego pochodzenia. W literaturze i Nagrodzie Pokojowej te odsetki są niższe, ale nadal wielokrotnie przewyższają średnią populacyjną.
Skoro Żydzi notują lepsze wyniki w naukach ścisłych, musi to ściśle przekładać się na biznes. Zerknijmy na listę 100 najbogatszych ludzi świata. Ilu na liście Forbesa znajdziemy Żydów?
W różnych analizach list Forbesa powtarza się dość stabilna proporcja: około 18–25% osób z pierwszej setki najbogatszych ludzi świata ma żydowskie pochodzenie. To nadreprezentacja rzędu stukrotności względem udziału demograficznego. I właśnie ta dysproporcja jest paliwem dla narracji spiskowych i teorii o „kontroli świata”.
Wojciech Sumliński pisze o żydowskiej wizji Polin. Sugeruje, że dowodem na to, że Żydzi rządzą światem jest fakt, że nie pozwalają oni nikomu innemu sprawować kontroli na zajmowanych terytoriach, że mogą więcej niż inni.
Wizja „Polin” – rozumiana jako plan żydowskiej dominacji w Polsce – jest klasycznym przykładem projekcji lęków na mniejszość, która w historii Polski była jednocześnie bliska i obca. Polska była przez wieki największym skupiskiem Żydów na świecie (od średniowiecza była jednym z najbardziej tolerancyjnych religijnie państw Europy). Stąd intensywność relacji, konfliktów, mitów i resentymentów.
W swoich książkach Sumliński próbuje udowodnić, że przez gnuśność elit do władzy w wielu państwach dochodzą ludzie pochodzenia żydowskiego, którzy wybierają swoich i tworzą sieć kontaktów. Z czego, jak rozumiem, mają wyłaniać się tajne żydowskie organizacje rządzące światem.
Elity wszędzie na świecie tworzą sieci powiązań. Robią to Amerykanie, Brytyjczycy, Francuzi, Rosjanie, Chińczycy, Arabowie, Hindusi. Elity zawsze wybierają ludzi podobnych do siebie – klasowo, kulturowo, edukacyjnie. Jeśli ktoś kończy Harvard, Yale, Oxford czy Sciences Po, to naturalnie porusza się w zamkniętym kręgu wpływu, który z zewnątrz wygląda jak spisek. Ale to nie jest żydowska cecha – to jest logika klas dominujących.
Polski biolog prędzej zrozumie biologa z Chin niż rolnika z Polski – rozumiem.
Tak.
Mówiliśmy o tym, że nadreprezentacji Żydów w niektórych sektorach nie wynika z tajnej władzy, lecz z historycznej strategii przetrwania. To widzimy też w innych diasporach: spójrz na Ormian na Kaukazie, Libańczyków w Afryce Zachodniej czy Hindusów. To, co w przypadku Żydów robi ogromne wrażenie, to skala globalna i długotrwałość tego zjawiska. Diaspora żydowska działa jak rozproszona, lecz silnie połączona sieć, w której informacje, kapitał, rekomendacje i zaufanie krążą szybciej niż w społeczeństwach opartych wyłącznie na strukturze narodowej.
I dlatego wygląda to na układ. Wszyscy pamiętają, jak Andrzej Duda, już jako prezydent, przychodził do Jarosława Kaczyńskiego, a nie odwrotnie. Podobnie Aleksander Kwaśniewski miał chodzić do Adama Michnika – mówiło się, że z uwagi na niższą pozycję w diasporze.
W każdej elicie świata formalna władza i realny wpływ bardzo często się rozchodzą. Prezydent, premier, minister – to są funkcje instytucjonalne. Natomiast realne centrum decyzyjne bardzo często znajduje się gdzie indziej: w mediach, w finansach, w zapleczu intelektualnym, w sieciach kontaktów, w środowiskach opiniotwórczych. Tak działa każdy system władzy, także w Polsce. Jarosław Kaczyński formalnie jest szeregowym posłem, a realnie decyduje o państwie. Adam Michnik formalnie był redaktorem naczelnym, a realnie współtworzył architekturę III RP. To nie są spiski – to jest socjologia władzy. Często ważniejsze niż to kto, jaki urząd piastuje, bywa: kogo zna, jakie ma kontakty, czy ma dostęp do kapitału, informacji, opiniotwórczych środowisk. W nowoczesnym świecie prezydent jest tylko wierzchołkiem góry lodowej. W USA realny wpływ na wydarzenia ma Wall Street, mają media, Big Tech, think-tanki, lobbyści czy fundacje. Podobnie funkcjonują brytyjskie elity oksfordzkie, francuskie elity ENA, rosyjskie kręgi FSB i oligarchii, chińska Partia. Tylko że żydowska sieć jest międzynarodowa, bo diaspora jest międzynarodowa.
No właśnie.
Żydzi przez dwa tysiące lat nie mieli państwa, więc ich struktury władzy i wpływu musiały powstawać poza aparatem państwowym. Tam, gdzie inni budowali siłę w armii, administracji i terytorium, Żydzi budowali ją w: edukacji, finansach, prawie, mediach, handlu, medycynie i kulturze. Wyróżnia ich wielowiekowa koncentracja na nauce, wysoki prestiż intelektualny, kultura przedsiębiorczości i tolerancji dla porażki, a do tego charakteryzuje miejski styl życia, który zrodził szeroką obecność osób pochodzenia żydowskiego w nabierających rozpędu dziedzinach. Kiedy ludzie widzą, że prezydent USA rozmawia z bankierem żydowskiego pochodzenia, premier Polski spotyka się z redaktorem naczelnym poczytnego pisma, który jest Żydem, minister zabiega o przychylność środowisk żydowskich, to wysnuwają wniosek, że „Żydzi rządzą światem”.
A nie rządzą?
Prawda jest taka, że człowiek zawsze personalizuje system. Nie mówi: „globalny kapitalizm”, „struktury finansowe”, „system medialny”, „mechanizmy wpływu”, tylko: „on”, „oni”. Żydzi – przez swoją widoczność, historię i diasporę – stali się najbardziej nośnym tego symbolem.
Ale, czy „oni” faktycznie nie sprawują kontroli?
Nie, ale idealnie pasują do roli „operatora systemu”, w którym światem realnie rządzą elity, a Żydzi są w nich silnie obecni – z powodów historycznych, kulturowych i edukacyjnych. To subtelna, ale fundamentalna różnica.
Na pewno? Tyle słyszy się o protokołach syjońskich, masońskich lożach…
Narracja, że ktoś rządzi ludźmi zza kulis powtarza się od ponad dwustu lat. Najpierw byli templariusze – średniowieczny zakon rycerski, który po likwidacji przez papieża i króla Francji urósł w legendzie do rangi ukrytego imperium finansowego. Potem pojawili się iluminaci – XVIII-wieczna, realnie istniejąca, ale krótko działająca organizacja filozoficzno-oświeceniowa, którą w wyobraźni zbiorowej przekształcono w wszechwładny mózg sterujący rewolucjami i wojnami. A Żydzi, masoni, bankierzy, globalne elity są tylko kolejnymi maskami opowieści o ludzkim lęku przed chaosem. W każdej epoce pojawia się nowa twarz tego samego lęku.
Jak jest naprawdę?
Żadne poważne badania nie potwierdzają istnienia tajnych żydowskich struktur rządzących światem. „Protokoły Mędrców Syjonu” to udokumentowane fałszerstwo carskiej Ochrany (której celem było wskazanie wroga wewnętrznego i odwrócenie uwagi od problemów imperium), loże masońskie nie są żydowskie (to raczej kluby dyskusyjne elit), a realna władza globalna jest dziś rozproszona pomiędzy państwa, korporacje, fundusze, technologie i rynki finansowe – nie mieści się w jednym centrum dowodzenia.
Narracja o „tajnych żydowskich strukturach” ma swoje źródła jeszcze w XIX wieku. Każda epoka produkuje własną wersję „tajnego wroga”. Kiedyś byli to templariusze, potem masoni, następnie bolszewicy, Żydzi, „globalne elity”, „deep state”, „banksterzy”.
Właśnie, bankierzy. To przede wszystkim rody Rothschildów, Warburgów, Schiffów – a zatem Żydów.
XX wiek połączył bolszewików, komunistów, Żydów i – szczególnie silnie w Europie Środkowo-Wschodniej – powstała legenda „żydokomuny. Rewolucja rosyjska, w której faktycznie uczestniczyli także Żydzi, została uproszczona do opowieści o żydowskim planie przejęcia świata przez komunizm. Po II wojnie światowej na scenę weszły CIA, KGB, Mossad, Bilderberg, Trójstronna Komisja, ONZ, WHO, Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, a dziś: WEF, Klaus Schwab, Bill Gates, Big Pharma, Big Tech. To zawsze ten sam schemat: elita + zamknięte spotkania + wielkie pieniądze = „oni nami rządzą”.
Gdy świat staje się zbyt szybki, zbyt skomplikowany, zbyt nieprzewidywalny, nierówny, pełen napięć – umysł szuka prostego modelu i kolportowane są dawne mity, a fałszywe teksty krążą w zmodyfikowanych wersjach – zmieniając tylko kostium epoki. Psychologicznie to bardzo logiczne. Bo alternatywa jest trudniejsza: że nikt nie panuje w pełni nad procesami, że historia jest wypadkową chaosu, interesów, błędów, przypadku i sprzężeń zwrotnych. Dużo łatwiej uwierzyć, że istnieje tajna rada mędrców, niż zaakceptować, że świat nie ma centrum sterowania.
Co nie zmienia meritum. Już w okresie monarchii elekcyjnej w Polsce, po wzroście znaczenia szlachty, większe piętno na narodzie odciskały rody magnackie od króla. Dziś tak to działa w biznesie – ci, którzy są najbogatsi wcale nie chcą rzucać się w oczy.
Im większa realna siła, tym mniejsza potrzeba jej demonstrowania – to prawda. Widoczność jest cechą władzy instytucjonalnej, a nie systemowej. Premier, prezydent, monarcha – to są figury symboliczne, które pełnią funkcję reprezentacyjną, decyzyjną, ale też amortyzującą. To oni zbierają społeczne emocje, krytykę, gniew, frustrację. Oni stoją na pierwszej linii ognia. A prawdziwa władza — ta, która myśli w dekadach, a nie w kadencjach — działa w cieniu. W biznesie dokładnie tak to wygląda. Najbogatsi ludzie świata bardzo często nie znajdują się na listach Forbes’a. Kapitał rozproszony w funduszach powierniczych, trustach, fundacjach, spółkach-córkach, wehikułach podatkowych — to wszystko sprawia, że prawdziwa mapa finansowej dominacji jest nieprzejrzysta z definicji. Widoczność jest wręcz zagrożeniem: podatkowym, prawnym, politycznym, a nawet fizycznym. I to samo dotyczy władzy politycznej. Realny wpływ buduje się nie przez występowanie w kamerach, lecz przez: kontrolę nad przepływem kapitału, kontrolę nad informacją, kontrolę nad narracją, wpływ na legislację, tworzenie długoterminowych strategii. Prezydent czy premier nie kontroluje tych procesów — on nimi zarządza w granicach, które wyznacza system. Czasem ma szeroką autonomię, czasem minimalną, ale nigdy pełną. Dlatego bardzo często widzimy, że: najwięksi gracze finansowi nie startują w wyborach, najpotężniejsi lobbyści nie występują publicznie, architekci systemów prawnych działają z zaplecza, media należą do ludzi, których nazwisk nikt nie kojarzy.
No i to brzmi jak spisek.
Ale to logika bezpieczeństwa i skuteczności. Prawdziwe centra wpływu rzeczywiście są niewidzialne, ale nie chodzi o robienie czegoś w tajemnicy.
Władza widzialna jest krucha. A władza systemowa z natury nie jest spektaklem. Światem nie rządzi jeden ośrodek, tylko konkurujące ze sobą sieci wpływu: finansowe, technologiczne, militarne, medialne, energetyczne, kulturowe. To bardziej ekosystem władzy niż piramida. W tym ekosystemie prezydenci i premierzy są interfejsem między systemem a społeczeństwem. Są twarzami decyzji, ale rzadko ich źródłem. Tak, jak w korporacji CEO jest twarzą, a rada nadzorcza i właściciele są realną siłą. W państwie realną siłą jest system finansowo-medialno-instytucjonalny. Nie istnieje jeden tajny rząd świata.
A jeśli miałbyś sam stworzyć listę najbardziej wpływowych, najważniejszych ludzi świata, takich, od których najwięcej zależy, ile w takim top 10 byłoby Żydów.
W moim osobistym TOP 10 byłyby najwyżej 1–2 osoby pochodzenia żydowskiego.
Kto?
Omawiając temat w kontekście historycznym, można przywołać ludzi, takich jak…
…Jezus.
…Albert Einstein, Sigmund Freund czy Karol Marks.
Ale ty pytasz mnie o tu i teraz. Mogę wymienić Marka Zuckerberga (który zmienił sposób komunikowania się miliardów ludzi), współtwórców Google Sergeya Briana i Larry’ego Page’a, Sama Altmana czy George Sorosa. Postrzegając współczesność w odniesieniu do przyszłości wyróżnię jednak wyłącznie Zuckerberga i Altmana, który jest jedną z kluczowych postaci globalnej rewolucji AI i współtworzy największą zmianę cywilizacyjną od czasu elektryczności i internetu.
Dzisiejsza władza świata ma zupełnie inną strukturę niż jeszcze 30 lat temu. Bo jeśli pytamy: od kogo naprawdę zależy los planety?, to na pierwszych miejscach nie stoją już bankierzy, intelektualiści czy media, lecz: przywódcy największych państw nuklearnych, architekci globalnej technologii, kontrolerzy infrastruktury cyfrowej, decydenci energetyczni,
twórcy algorytmów i systemów sztucznej inteligencji. W XX wieku centrum wpływu rzeczywiście było: w bankach, finansach, mediach i ideologii. W XXI wieku centrum wpływu to: dane, algorytmy, infrastruktura cyfrowa, energia, surowce, łańcuchy dostaw, AI, cyberbezpieczeństwo. A nad tymi obszarami walczą: USA, Chiny, UE, Indie, Rosja, Bliski Wschód oraz globalne korporacje.
O „żydokomunie” możemy zapomnieć w świecie dwóch prędkości, gdzie coraz większą rolę odgrywają Chińczycy?
Chiny brutalnie obnażają mit „jednej światowej elity”. Gdyby świat był sterowany przez jedną, spójną grupę: Chiny nie wyrosłyby na drugą potęgę globu, nie powstałby Nowy Jedwabny Szlak, Afryka nie byłaby dziś technologicznie kolonizowana przez Pekin, USA nie traciłyby pozycji hegemona.
Żydzi są nadreprezentowani w nauce, finansach, kulturze, mediach i innowacjach. Ale nie kontrolują kluczowych dźwigni twardej siły: armii, energii, surowców, produkcji, infrastruktury, technologii bazowej. Gdyby rzeczywiście rządzili światem, Izrael byłby militarnym supermocarstwem, energetycznym hegemonem, centrum światowej produkcji, geopolitycznym rozgrywającym. Tymczasem Izrael jest: wybitnym, ale małym państwem, które musi codziennie walczyć o swoje bezpieczeństwo, balansując między potęgami.
To samo dotyczy diaspory. Jest wpływowa. Jest widoczna. Jest silna intelektualnie i finansowo. Ale nie jest hegemonem systemowym. To pokazuje, że klasyczne teorie spiskowe coraz bardziej rozmijają się z realnym układem sił. Bo dzisiejsza władza nie siedzi już w bankach i redakcjach. Siedzi w serwerowniach, sztucznej inteligencji, energetyce, wojsku, cyberprzestrzeni i kontroli danych.
Świat przeszedł z epoki przemysłu, kapitału do epoki technologii?
Tak, i do systemów. A w tych sektorach Żydzi nie są dominującą siłą. Dominują Chińczycy (produkcja, technologie, państwowy kapitalizm), Amerykanie (Big Tech, finanse, wojsko), Rosjanie (surowce, bezpieczeństwo, geopolityka), Arabowie (ropa, gaz, fundusze inwestycyjne), coraz silniej Hindusi. To bardzo ważne przesunięcie.
Mit „żydowskiej kontroli świata” jest w dużej mierze reliktem XX-wiecznego sposobu myślenia o władzy. Można powiedzieć, że Żydzi „zaszczepili główną ideę – rynkową” – liberalny kapitalizm finansowy jako model cywilizacyjny został w ogromnym stopniu rozwinięty w świecie zachodnim, w którym Żydzi byli silnie obecni. Ale dziś: Chiny tworzą kapitalizm autorytarny, Rosja — kapitalizm oligarchiczno-surowcowy, świat islamski — kapitalizm klanowo-państwowy.
Przyjmijmy, że w bankowości i nauce przez lata prym wiedli Żydzi, że ich diaspora jest najważniejsza w Stanach Zjednoczonych, które z kolei – dzięki pozycji w NATO – mogą narzucać swoją wolę starej Europie, no i oczywiście mają ogromne wpływy w Ameryce Południowej. Dorzućmy do tego nawet, że prozachodnia jest Australia, a państwa arabskie przez lata żyły w biznesowym układzie z USA. No ale wciąż zostaje nam spory niezagospodarowany kawał świata. Są Chiny, jest Afryka (gdzie Chińczycy ładują technologię i tworzą miejsca pracy), jest Rosja, która z komunistycznej potęgi staje się obszarem walki pomiędzy USA a Chinami (wszystko wskazuje na to, że Chińczycy mają tu mocne karty), są państwa bałkańskie, jest wschodnia i środkowa Europa, gdzie Chiny sukcesywnie powiększają swoje strefy wpływów. Mówienie zatem, że Żydzi rządzą światem jest więc albo nieaktualne, albo nieprecyzyjne.
Tak, świat nie jest już jednobiegunowy. Ani nawet dwubiegunowy, jak w czasach zimnej wojny. Jest wielobiegunowy, sieciowy i dynamiczny, więc władza nie ma jednego centrum. Jest rozlana między kontynentami, technologiami, surowcami, demografią i systemami politycznymi.
Przez dekady zachodni świat finansów, mediów, nauki i technologii był silnie nasycony żydowską obecnością. Diaspora w USA, Londynie, Paryżu, Nowym Jorku, Tel Awiwie, Zurychu czy Frankfurcie budowała realny wpływ kulturowo-ekonomiczny. A ponieważ USA po 1945 roku stały się hegemonem Zachodu, powstało wrażenie, że żydowska diaspora = globalna władza. Ale XXI wiek jest zupełnie inny. Chiny nie tylko weszły do gry — one systematycznie przejmują kluczowe dźwignie globalnego wpływu budując infrastrukturę w Afryce, finansując inwestycje strategiczne w Europie Środkowej i na Bałkanach, budując partnerstwo geopolityczno-surowcowe z Rosją, udzielając kredytów i technologii państwom na południu. To pozwala im tworzyć łańcuchy dostać i uzależniać od siebie gospodarczo coraz większe regiony. Projekt Nowego Jedwabnego Szlaku to nie handel – to rekonstrukcja światowej architektury władzy. Rosja w tym układzie nie jest już imperium ekspansji, ale imperium destabilizacji – jej rola polega na psuciu ładu, podważaniu Zachodu, osłabianiu struktur NATO i UE, grze asymetrycznej. W tym sensie staje się polem rywalizacji amerykańsko-chińskiej, a nie samodzielnym hegemonem. To wszystko sprawia, że model świata sterowanego z jednego centrum kompletnie się rozpadł. Nie ma dziś: jednego banku świata, jednej stolicy świata, jednego systemu. A zatem brak też jednolitej światowej elity. Są konkurujące cywilizacje, bloki interesów. Geopolityczna szachownica: USA + Europa + Izrael vs Chiny + Rosja + Iran + Globalne Południe. A pomiędzy: Indie, Turcja, Arabia Saudyjska, Brazylia, Afryka.
Świat przechodzi na naszych oczach gwałtowną rekonfigurację?
Rekonfigurację, która jest prawdziwym źródłem globalnego niepokoju. Dlatego mit żydowskiej kontroli wraca. Narracja o „żydowskim rządzie świata” jest produktem świata, który właśnie znika — świata zachodniocentrycznego, dolarowego, medialnego. Nowy świat rodzi się poza tą narracją. Mamy otwartą rywalizację cywilizacyjną, nie zakulisowy konsensus. Wszystko wskazuje na to, że w nowym świecie dominować będą Chiny, Indie, technologie, energia, demografia, a nie bankowość, media i klasyczne elity finansowe. Jak mówiłem.
Żydzi są nadal jedną z najbardziej wpływowych diaspor Zachodu, ale Zachód przestaje być jedynym centrum decyzyjnym. Światem rządzi splot interesów, przypadków, struktur i konfliktów — nie jedna ręka. Świat nie jest sterowany — świat jest negocjowany w permanentnym konflikcie interesów. Żydzi w tym układzie jawią się jako podmiot, który zaszczepił być może główną ideę, natomiast nie da rady kontrolować wszystkich wykonawców.


