Czy wojna się opłaca?

Wojna zaczyna się zanim padnie pierwszy strzał. Zaczyna się w człowieku — tam, gdzie szybciej od rozumu reagują instynkty: strach, terytorializm, pragnienie odwetu. „Gadzi mózg” daje impuls, kultura zaś próbuje okiełznać go prawem i obyczajem.

Świat należy do silniejszych, a cel uświęca środki – tak przez stulecia prezentowała się definicja zwycięstw. Rzym finansował budowle łupem z Galii, Hiszpania zalewała Europę srebrem z Potosí, Wielka Brytania rosła dzięki skolonizowanym Indiom. Imperia karmiły się grabieżą, kontrybucjami, niewolą, a ekspansja była mitem założycielskim nowoczesności. Przez wieki liczyła się skala zagarniętej ziemi i ludzi – gloryfikowano flotę, legiony, marszałków. Ale współczesność znacznie skomplikowała, wydawać by się mogło, prosty (acz okrutny) rachunek. Wraz ze wzrostem roli mieszczan i uprzemysłowieniem państw, gospodarki zaczęły się zazębiać. Po dramacie II wojny światowej, prawo międzynarodowe zaczęło wyznaczać granice. Od tej pory „zysk z wojny” stał się zyskiem nielicznych: kompleksu militarno-przemysłowego, odbudowujących zburzone miasta korporacji, handlarzy ryzykiem, pośredników. 

Dziś defilady zwycięstw mieszają się z dyskusjami o kosztach ludzkich — instytucjonalnych, pokoleniowych. Na pierwszy plan wysuwają się opowieści o traumach, pytania o sens wzajemnych wojen. Na giełdach rosną wykresy, na mapach — cmentarze. Czy wojna rodzi postęp, czy odbudowa zajmuje miejsce innowacji? — padają pytania. Czy powojenne gospodarcze boomy są wynikiem wojennego rozwoju, transferu technologii z bitewnych pól, czy odmrożenia odłożonego popytu? Czy wobec kryzysów energetycznych i klimatycznych człowiek może zrezygnować ze współpracy?

Użycie bomb atomowych uświadomiło światu, że pełnoskalowe zwycięstwo w erze technologicznego skoku oznacza wspólną zagładę. 

Dzisiaj zimna wojna nie kojarzy się wyłącznie z potęgą dwóch dominujących mocarstw, lecz także z arbitralnym podziałem wpływów i wykorzystaniem niestabilnych politycznie oraz społecznie rejonów, na których prowadzi się wojny zastępcze. Czy mamy właśnie powtórkę z rozrywki? Czy Chiny i Rosja przeciwstawią się spijającym miód z własnych ust Stanom Zjednoczonym? 

Jeżeli III wojna światowa już trwa, to mówimy o „wojnie kawałkowanej”: o Ukrainie, Bliskim Wschodzie, Sahelu, Morzu Południowochińskim, dezinformacji i cyberprzestrzeni. Zwycięzcy przyszłości nie muszą podbijać ziemi — wystarczy, że przejmą „oczy i uszy” planety. Ciemność, puste półki, szpitale bez prądu — wojny w kosmosie, choć nie wywołają chorób popromiennych, mogą w dłuższej perspektywie pochłonąć miliony istnień. Ekonomia konfliktu działa jak pompa: zasysa zasoby z miejsc krwawienia i tłoczy je do centrów finansowych. Gdzieś między wierszami rysuje się nowa feudalizacja: strefy państwowo-korporacyjne, konsorcja wynoszące i serwisujące konstelacje satelitów.

Zmieniają się tereny konfliktów, bronie, ale istota, która wywołuje wojny jest wciąż tym samym, uformowanym miliony lat temu, stworzeniem. Gdy ktoś naruszy niebo nad jego domem — w człowieku odzywa się zwierzęcy odruch stada. Nawet znany z pacyfizmu, wierzący w siłę nauki Albert Einstein u progu konfliktu apelował, aby USA rozpoczęły własne badania nad bronią masowego rażenia. Zrobił to nie dlatego, że nagle pokochał wojnę. Przede wszystkim bał się przegranej pokoju.

Więcej Tekstów