Rozmowy człowieka z AI (6)

Czy ludzie są podmiotami czy narzędziami prawa? Czy prawo zabezpiecza nasze interesy, czy nas zniewala? Jakie są granice wolności i co czeka nas po ich przekroczeniu: eden czy zagłada? Jaki ustrój jest najbardziej naturalny dla ludzi? Czy liberalna demokracja jest końcem historii, czy tylko jej etapem? Zapraszam na szóstą odsłonę rozmów człowieka z AI.

Hubert Kęska: Ostatnio rozmawialiśmy o wojnie. Czy w naturze człowieka jest budowanie i burzenie utworzonego porządku?

ChatGPT: Najlepiej widać to w historii: ludzie tworzą imperia, po czym je obalają; ustanawiają prawo, a potem szukają sposobów, by je obejść; budują systemy polityczne, a następnie doprowadzają do rewolucji. Nawet w rozwiniętych społeczeństwach instynkt walki i dominacji potrafi przebić się przez kulturę i maniery. To dlatego po okresach stabilizacji przychodziły wybuchy gniewu: po Oświeceniu — rewolucja francuska, po liberalnym optymizmie lat 90. — powrót autorytaryzmów i wojen. Człowiek potrzebuje porządku, żeby żyć. Ale potrzebuje również napięcia, żeby czuć sprawczość. I ta mieszanka powoduje cykliczne budowanie, a potem burzenie własnych konstrukcji.

Istotą prawa jest okiełznanie siły. Siły, która jest potrzebna do zaprowadzenia zmian, do podbojów. To rodzi nieunikniony konflikt?

Tak, ponieważ ta sama siła, którą obyczaje mają hamować, jest też napędem zdobywania zasobów i budowania państw. Każdy porządek prawny z czasem zaczyna ograniczać energię, dzięki której powstał. Imperia rosną dzięki sile, ale gdy próbują ją kontrolować prawem, tworzą napięcie, które później pęka. To dlatego większość wielkich potęg najpierw ustanawia twarde zasady, a potem zostaje przez nie sparaliżowana lub obalona. Prawo jest więc tarczą przeciw przemocy, ale też klatką, z której silne jednostki zawsze próbują się wyrwać.

„Prawo zależy od manier” – mawiał Edmund Burke. Czy zatem można uznać, że skoro jesteśmy coraz bardziej cywilizowani jako ludzie, równi, to prawo ma coraz większe znaczenie? Czy patrząc na porządek prawny na świecie czynimy nieustanne postępy? 

Prawo nie rozwija się liniowo — raczej falami. Są okresy ogromnego postępu, po których przychodzą cofnięcia, a czasem wręcz regres. Po zerknięciu w przeszłość dostrzegamy ten rytm. Po Oświeceniu, które przyniosło triumf rozumu, prawa i instytucji, nastąpiła epoka rewolucji, terroru i gwałtownych przewrotów; po liberalnym „końcu historii” lat 90. wróciły agresywne mocarstwa i mamy do czynienia z rozpadem fundamentów ładu międzynarodowego. Ogólny trend jest jednak wzrostowy: od Kodeksu Hammurabiego przez rzymskie prawo prywatne, średniowieczne wolności miejskie, konstytucjonalizm XVIII wieku, aż po dzisiejsze sądy międzynarodowe — zakres ochrony jednostki stale się powiększa. Ale ten trend działa tylko wtedy, gdy ludzie faktycznie podtrzymują maniery, czyli kulturę społeczną, która daje prawu sens. Gdy maniery słabną — jak w epoce wojen religijnych, totalitaryzmów XX wieku czy w momentach współczesnej polaryzacji — prawo traci siłę, a historia robi krok wstecz.

Jaki nastrój do prawa panuje obecnie?

Raczej nieprzyjazny.

Jesteśmy w dołku?

Tak, ludzie coraz mniej ufają instytucjom, a coraz bardziej reagują emocjonalnie i plemiennie. Język polityki brutalnieje, media społecznościowe wzmacniają impulsywność, a instynkt dominacji łatwo wygrywa z „subtelną tkanką obyczajów”. To sygnały erozji manier, od których – jak pisał Burke – zależy skuteczność prawa. Epoka jest więc napięta: formalnie żyjecie w świecie największej liczby konstytucji, sądów i norm, ale realnie normy te coraz częściej są podważane przez polaryzację, kryzysy migracyjne, wojny i nieufność wobec państw. To nie jest czas całkowitego upadku prawa, ale okres, w którym fundamenty są nadwyrężone, a ludzkie emocje szybciej zapalają konflikty niż prawo potrafi je wygasić.

Patrząc na historię: która cywilizacja zrobiła najwięcej dla prawa. Z pewnością ważni byli Rzymianie, których paremie prawnicze do dziś stanowią dla prawodawców punkt wyjścia: „Umów należy dotrzymywać”, „prawo nie działa wstecz”, „nikt nie może być sędzią we własnej sprawie”, „matka jest zawsze pewna”.

Rzymianie jako pierwsi potrafili zamienić prawo w coś, co jest ponad władcą i chwilą. Ich przepisy były logiczne, spójne i tak dobrze uporządkowane, że do dzisiaj funkcjonują w formie zasad. To oni wymyślili, że prawo trzeba spisać, podzielić na dziedziny i traktować jak narzędzie mechaniczne, a nie moralną intuicję władcy. Inne cywilizacje też wnosiły coś ważnego, ale to Rzym stworzył system, który można było kopiować, przerabiać i stosować przez kolejne dwa tysiąclecia. Dlatego, jeśli szukać „ojca” współczesnego prawa, to właśnie pomiędzy tablicami, senatorami i pretoriami.

Napoleon ujednolicił prawo na kontrolowanych przez siebie i swoją rodzinę terenach za pomocą wprowadzonego kodeksu cywilnego.

Napoleon zrobił z prawa materię, w której miał się poruszać sprawnie każdy obywatel, a nie tylko prawnicy i sędziowie. Jego jasny, świecki kodeks cywilny opierał się na równości wobec prawa i stanowił restart prawa w Europie.

Jeśli chodzi o innych twórców dużych przeskoków, to warto wspomnieć choćby Hammurabiego, który jako pierwszy zrozumiał, że prawo trzeba ujawnić, żeby przestało być narzędziem kaprysu władcy. Ważni są też twórcy angielskiego common law — oni nauczyli Europę, że precedens potrafi być równie skuteczny jak kodeks.

W XX wieku powstało prawo międzynarodowe, które było następstwem polityki zapobiegania konfliktom i wspierania powiązań gospodarczych państw.

Unia Europejska, ONZ, WTO — takie organizacje stworzyły sytuację, w której wojna przestała się „opłacać”, bo każde państwo jest wpięte w sieć handlu, inwestycji i zależności. Prawo przestało być wyłącznie narodowe i zaczęło się rozlewać ponad granicami. To działało przez trzy dekady jak hamulec: dopóki państwa były mocno powiązane gospodarczo, nikt rozsądny nie chciał ryzykować zburzenia tego układu. Architektem pokoju była sama współzależność.

Receptą na globalny pokój miały być wspólne i zbieżne interesy państw; lokalnie zaś ograniczenie do minimum możliwości występowania dyktatur. Sprzyja temu zarówno niezależność sądów (które w krajach anglosaskich nie tylko stosują, ale też stanowią prawo), jak i silna pozycja innych instytucji kontrolujących polityków. Wszystko zaczęło się tu od Monteskiusza i trójpodziału władzy – już w XVIII wieku starano się zabezpieczyć ludzi przed tyranią. 

W praktyce chodziło o prosty mechanizm psychologiczny: skoro człowieka zawsze kusi koncentracja siły, to trzeba mu tę siłę odebrać i podzielić na kawałki, których nie da się łatwo złożyć z powrotem. W modelu Monteskiusza król nie mógł być jednocześnie policjantem, prokuratorem i sędzią. Common law idealnie to wzmocniło: w tym systemie sądy współtworzą prawo, bo precedens staje się normą obowiązującą państwo. To genialny sposób na ograniczenie tyranii. Jeśli władza próbuje przekroczyć granicę, trafia na mur w postaci niezależnego sądu. Jeżeli chce złamać obywatela — sąd może to zatrzymać, „zamrozić” zapędy rządzących. To dlatego w krajach anglosaskich sędzia ma ogromny autorytet społeczny. Stworzenie systemu, w którym nikt nie może mieć pełnej kontroli, bo nie pozwala na to architektura państwa, to tarcza na człowieka, który ma naturalny pociąg do przejmowania kontroli.

Stąd bierze się ludzka słabość do silnych wodzów? Stąd, że sami są w głębi duszy despotyczni, tylko nie zawsze warunki i położenie społeczne pozwala im to pokazać? Czy chodzi o coś innego? O to, że dyktatorzy narzucają uproszczoną wizję świata, wskazują wspólnego wroga, którego zgładzenie oczyszcza ogólną atmosferę?

Wszystko naraz jest istotne. Hitler nie doszedł do władzy wyłącznie dzięki przemocy, ale głównie dlatego, że Niemcy byli wyczerpani chaosem Republiki Weimarskiej: hiperinflacją, bezrobociem, upokorzeniem po I wojnie światowej. Jego prosta narracja – „winni są Żydzi, komuniści i traktat wersalski, ja przywrócę porządek” – była dla wielu jak zastrzyk ulgi. Podobnie Stalin umocnił władzę w ZSRR, bo obiecał „zapanować nad chaosem rewolucji” i wskazał wrogów wewnętrznych, których warto „oczyścić” z narodu. Współcześnie Erdogan zbudował swój autorytet w Turcji na strachu przed terroryzmem i obietnicy stabilizacji, a Putin – na tęsknocie części Rosjan za prostym, imperialnym porządkiem po latach biedy i rozkładu lat 90. To zawsze ten sam mechanizm: im bardziej życie komplikuje się ekonomicznie, kulturowo czy politycznie, tym bardziej atrakcyjny staje się ktoś, kto mówi: „świat jest prosty, ja wiem, kto jest winny i ja to uporządkuję”. A wspólny wróg — realny albo wymyślony — daje ludziom poczucie jedności, którego zaczyna im brakować w normalnych warunkach.

Jak uczy historia, po rządach absolutnych przychodzi rewolucja. Dlaczego potem zjada swoje dzieci?

Każda rewolucja zaczyna się jako wspólnota gniewu wobec starego porządku. Dopóki trwa walka z przeciwnikiem zewnętrznym, sojusznicy pozostają zjednoczeni. Gdy jednak zwycięstwo staje się faktem, pojawia się pytanie: kto ma władzę i według jakich zasad? Wtedy dawne więzi ustępują konfliktowi o przywództwo. Nie ma instytucji, nie ma zaufania, nie ma tolerancji; pozostaje ideologia i strach przed utratą kontroli, który popycha do wykluczania, więzienia i egzekucji tych, którzy wczoraj byli braćmi. To mechanizm widoczny w rewolucji francuskiej, gdzie jakobini ścinali na gilotynie swoich współtwórców – Dantona, Héberta, a w końcu własnego przywódcę, Robespierre’a. Podobnie w Rosji, gdzie po 1917 roku bolszewicy zaczęli likwidować dawnych towarzyszy, a stalinowskie procesy uczyniły z rewolucjonistów wrogów ludu. Na Kubie po 1959 roku Castro marginalizował konkurencyjnych działaczy, a Che Guevara oddalał się od ludzi, z którymi wcześniej walczył, bo linia ideologiczna musiała być jedna. W każdym przypadku logika jest ta sama: gdy rewolucja zwycięża, zamiast dojrzewać do pluralizmu, próbuje zachować czystość idei i monopol władzy.

Czy w związku z tym rewolucje są złe? Bo można odnieść wrażenie, że zmieniają one wszystko, żeby… było jak zawsze. Z jednej strony burzą ekstrema, z drugiej wywołują chaos, a chaos stwarza grunt pod przejęcie władzę przez silne jednostki. Rewolucja francuska wprowadziła nowe zasady: równość, wolność i braterstwo, ale w jej następstwie jeden człowiek rządził kawałem Europy, sadzając na tronach swoją rodzinę. Obalenie monarchii absolutnej doprowadziło do cesarstwa – a zatem do powrotu dworu. 

Rewolucja francuska zmiotła monarchię, a w zamian dała światu Napoleona; bolszewicka obaliła cara, by stworzyć system jeszcze bardziej scentralizowany; rewolucje arabskie obaliły dyktatorów, a w większości krajów doprowadziły do chaosu lub nowych dyktatur. Gdy hierarchie znikają w jeden dzień, ludzie tracą punkt odniesienia — a wtedy pojawia się ktoś, kto obiecuje porządek. Dlatego rewolucje są świetne w burzeniu, a fatalne w budowaniu. Dają energię, ale nie dają instytucji. Z tego powodu rzadko tworzą trwałą wolność, częściej prowadzą do jej zawieszenia w imię stabilności. W tej logice rewolucja jest jak pożar: oczyszcza, ale też wypala wszystko do gołej ziemi, na której łatwiej wyrasta silna jednostka niż system oparty na zaufaniu i prawie.

Jaki system prawny zapewnia największą stabilność w państwie?

Największą stabilność daje system, który potrafi łączyć dwie rzeczy naraz: silne instytucje i elastyczność wobec zmian. W praktyce najlepiej sprawdzają się modele mieszane — takie, w których władza wykonawcza jest kontrolowana przez naprawdę niezależne sądy, a prawo ma zarówno część skodyfikowaną, jak i możliwość reagowania na nowe sytuacje. Prawo musi być przewidywalne, ale nie może być skamieliną.

Komu jest najbliżej do tej równowagi?

Państwom, które połączyły elementy civil law (kodeksy, jasne przepisy) i common law (precedensy). Kanada, Australia, Wielka Brytania, Holandia czy kraje skandynawskie uchodzą za jedne z najbardziej stabilnych na świecie. To nie forma systemu jest najważniejsza, tylko czynniki, które za nim stoją. Obok silnej pozycji sędziów, równowagi władz, ważna jest kultura prawna społeczeństwa. Jeżeli ludzi akceptują reguły gry, system działa stabilnie i jest odporny przed emocjonalnymi wstrząsami polityki.

Prawo bierze się z życia społecznego, które tworzy idee. W gruncie rzeczy raz modne są myśli postępowe, raz konserwatywne. Które wpływają lepiej na bogactwo narodów?

Najlepiej działa kombinacja — postępowe tam, gdzie chodzi o innowacje i otwartość, konserwatywne tam, gdzie chodzi o stabilność zasad i ochronę instytucji. Państwa, które próbowały iść wyłącznie w jedną stronę, prawie zawsze płaciły za to cenę. Dobry przykład to XX wiek. Zbyt postępowe eksperymenty — jak skrajne rewolucje społeczne czy gospodarcze — prowadziły do chaosu i spadku produkcji (rewolucja kulturalna w Chinach, komunizm w Kambodży, pierwsze lata ZSRR). Z kolei nadmiernie konserwatywne modele, które trzymały społeczeństwo „na hamulcu”, blokowały innowacje i modernizację (Hiszpania Franco, Iran pod szachem przed rewolucją, współczesna Arabia Saudyjska zanim zaczęła reformy). Najbogatsze i najbardziej stabilne kraje stosują mieszankę: konserwatywne podejście do prawa własności, stabilnych instytucji i porządku, a jednocześnie postępowe myślenie o edukacji, przedsiębiorczości i roli technologii. Można powiedzieć, że bogactwo narodów rodzi się wtedy, gdy społeczeństwo jest otwarte na nowe pomysły, ale nie niszczy przy tym fundamentów, na których stoi.

Problem jest jeden: reakcjoniści mają większą siłę niż symetryści.

Tak, reakcjoniści zwykle mają większą siłę — i to z prostej psychologiczno-politycznej przyczyny: reakcjonista mówi jasno, ostro i emocjonalnie. „Zatrzymajmy to”, „cofnijmy się”, „bronimy tego, co nasze”. To komunikaty, które uruchamiają strach i tożsamość, więc działają szybciej i mocniej. Symetrysta natomiast mówi: „spokojnie, obie strony mają rację i trochę się mylą” — a to kompletnie nie nadaje się na bojowy okrzyk. Strach i nostalgia mobilizują masy, równowaga i analiza mobilizują jednostki. Dlatego reakcjoniści wygrywają w polityce: ich przekaz jest prostszy, a cele zero-jedynkowe. Widzieliśmy to w USA po 2016 roku, w Polsce po 2015, w Indiach po 2014, a nawet w Wielkiej Brytanii przy Brexicie: Symetryści są w debacie potrzebni — ale rzadko są w stanie nią rządzić.

Ci, którzy więcej rozumieją, mniej korzystają z mądrości?

Im więcej rozumiesz, tym bardziej widzisz złożoność świata. Rozumienie poszerza mądrość, człowiek przestaje reagować impulsywnie, bo wie, że przyczyny są wielowarstwowe, a skutki nieoczywiste. Z drugiej strony nadmiar rozumienia potrafi mądrość sparaliżować, bo zaczynasz dostrzegać tyle perspektyw, że coraz trudniej wskazać jedną właściwą. Dlatego czasem ludzie bardzo oczytani i analityczni podejmują mniej śmiałe decyzje niż ci, którzy widzą świat prosto. Człowiek mądry rzadziej macha szablą, a częściej się zastanawia.

Komunizm to totalitaryzm uformowany z socjalizmu – co pokazuje niezbicie, że ideolog a polityk to dwie różne osoby.

Komunizm jest przykładem sytuacji, w której ideał został zabrany przez praktykę polityczną i przekształcony w coś odwrotnego do pierwotnych założeń. Socjaliści XIX wieku mówili o poprawie losu robotników, równości i solidarności. Politycy XX wieku, którzy przejęli te idee, zmienili je w narzędzie kontroli społeczeństwa — represyjnej, centralistycznej i brutalnej. I tu widać zasadniczą różnicę: ideolog projektuje świat, polityk zarządza ludźmi, a to są dwa kompletnie inne procesy myślowe. 

Czy największym problemem socjalistów było i jest to, że ich liderzy rozprawiają o biedzie, której nigdy nie zaznali?

Marks był synem zamożnego prawnika, Engels — fabrykanta, a dużą część ruchów robotniczych finansowali ludzie, którzy sami robotnikami nie byli. Socjalizm teoretyczny był pisany odgórnie, przez ludzi, którzy mieli dobre intencje, lecz często słabe rozumienie tego, jak realnie funkcjonują gospodarki i społeczności. To rodziło zresztą naturalne napięcie: łatwo mówić o „wyzwoleniu klasy pracującej”, gdy samemu nie trzeba walczyć o chleb.

Z drugiej strony: kto ma myśleć o innych ludziach, jak nie ci, którzy mają zabezpieczone podstawy egzystencji…

Socjaliści często wierzyli, że bieda wynika głównie z niesprawiedliwości, a nie z braku produktywności. Tymczasem historia pokazała, że bogactwo tworzy się przez innowacyjność i efektywność, a nie przez sam podział dóbr. Dlatego socjalizm dobrze diagnozował cierpienie, ale słabo tworzył rozwiązania. Obiecywał równość, ale wymagał centralnej kontroli, a kontrola przyciągała ludzi, którzy lubią władzę — a nie koniecznie tych, którzy cenią równość. 

Młody Dalajlama mówił: „komunizm jest zły, jeśli służy imperializmowi”. 

Imperializm bywa skuteczny w egzekwowaniu prawa, ale to nie czyni go dobrym. Imperium sprawnie narzuca porządek, bo działa jak gigantyczna hierarchia: ma armię, administrację, aparat przymusu. Rzymskie Pax Romana, brytyjski porządek kolonialny czy współczesna dominacja wielkich mocarstw faktycznie potrafiły tłumić chaos, przestępczość i lokalne konflikty. Tyle że porządek imperialny jest porządkiem dla imperium, a nie dla poddanych.

Prawo to coś więcej niż jego skuteczna egzekucja?

Dotykasz sedna. Dobre prawo to legitymacja, czyli zgoda społeczna na zasady. Prawo imperialne może być idealnie wykonywane, a jednocześnie całkowicie martwe moralnie, bo ludzie nie widzą w nim swojego interesu. Dlatego imperia padają: są skuteczne w narzucaniu porządku, ale słabe w utrzymaniu przekonania, że ten porządek jest sensowny. Prawo w pełnym znaczeniu to nie siła, tylko umowa: „my się na to zgadzamy, bo wierzymy, że to nas chroni”. Bez tej zgody – niepisanej, ale realnej – egzekucja staje się tylko kolejną formą przemocy.

Tylko z tą zgodą to jest tak: na co innego zgadza się tłum, a na co innego w zaciszu domu pojedynczy człowiek. Dalajlama mówił też: „Amerykanie? Każdy wydaje się życzliwy i nowoczesny, ale wszyscy razem zapominają o życzliwości i nowoczesności”.

Samotny człowiek jest zwykle bardziej empatyczny, spokojny i refleksyjny. W grupie działa szybciej, emocjonalnie, często agresywnie – zmienia się jego sposób myślenia. Dlatego zgoda społeczna to nie suma prywatnych zgód, tylko konstrukcja. Prawo musi brać pod uwagę nie to, jacy ludzie są w cztery oczy, ale jacy stają się, kiedy tworzą społeczeństwo.

Jedno wydaje się pewne: wściekły tłum jest paliwem totalitaryzmów. 

Tak, ale tylko wtedy, gdy trafi na grunt, który podtrzyma gniewne nastroje — na społeczeństwo, które nie ma tradycji instytucji, zaufania i stabilnych zasad. Totalitaryzm rodzi się tam, gdzie ludzie nie widzą związku między swoim życiem a państwem. Wtedy władca, który oferuje „porządek”, wydaje się wybawieniem.

Rozmawialiśmy o tym. Może jednak nie ma co mieszać z błotem totalitaryzmów? Może centralizacja władzy pasuje do kultury miejsc, w których trwa od lat, wpisuje się w przyzwyczajenia mieszkańców? Państwa Ameryki Południowej przyjęły demokrację przyjaźnie, ale już dla dużej części Afryki taka doktryna była nienaturalna, zmniejszała, zamiast zwiększać poczucie stabilności.

Demokracja nie jest produktem uniwersalnym jak aplikacja mobilna — nie działa od razu, jeśli nie jest zakorzeniona. Ameryka Południowa miała tradycję państw narodowych, w Afryce natomiast plemienne lojalności były starsze niż państwo. Do tego dochodziło doświadczenie kolonializmu, które nauczyło ludzi, że władza jest czymś zewnętrznym i obcym. W takich warunkach demokracja nie dawała poczucia stabilności — przeciwnie, wyglądała jak ciągła walka plemion o przetrwanie. W praktyce sprawdza się to, czego Zachód długo nie chciał przyznać: ustroju nie można eksportować, jak i nie można narysować linijką granic państw. To wszystko musi wyrastać z kultury, a nie być narzucone.
Tam, gdzie próbowano narzucać demokrację siłą — Irak, Afganistan — kończyło się to destabilizacją. Tam, gdzie dopasowano ustrój do lokalnych nawyków — jak w Botswanie czy Rwandzie — państwo budowało stabilność po swojemu, czasem w sposób bardziej pragmatyczny niż podręcznikowo demokratyczny.

Jaki ustrój dziś dominuje na świecie?

Demokracje przedstawicielskie. To ogromna większość – ponad 150 krajów deklaruje, że fundamentem władzy są wybory i reprezentacja. W praktyce ten model ma trzy główne odmiany. Najliczniejszą są systemy parlamentarne, których jest około 80–90 – rząd powoływany jest tam przez parlament, a głowa państwa – czy to prezydent, czy monarcha – pełni funkcje symboliczne. Drugą co do wielkości grupą są systemy prezydenckie, obecne w 50–60 krajach, głównie w obu Amerykach i Afryce, gdzie prezydent łączy funkcję szefa państwa i szefa rządu. Około 20–30 państw stosuje model półprezydencki, w którym prezydent dzieli władzę wykonawczą z premierem zależnym od parlamentu. Na świecie jest też około 43 monarchii – z czego zdecydowana większość to monarchie konstytucyjne, w których król lub cesarz są symbolem ciągłości, a polityka należy do rządu. Monarchii absolutnych, gdzie władca zachował szerokie, niemal nieograniczone kompetencje, jest już tylko cztery: Arabia Saudyjska, Oman, Brunei, Eswatini (część źródeł dodaje tu silnie „semi-konstytucyjny” Katar).

Co jeszcze?

Wracają, kojarzone z przeszłością, dyktatury wojskowe. Po serii zamachów stanu w ostatnich latach mamy 9 państw rządzonych przez junty: Burkina Faso, Mali, Niger, Sudan, Czad, Gwinea, Myanmar, Gabon czy ostatnio Madagaskar. Mniej liczną grupą są państwa jednopartyjne, których jest 6: Chiny, Korea Północna, Kuba, Wietnam, Laos i Erytrea. Theokracje są w zasadzie trzy: Iran, Afganistan pod rządami Talibów i Watykan. W tych krajach źródłem prawa nie jest wola wyborców, lecz doktryna religijna. 

Na świecie przeważa zatem demokracja. Ta ugruntowana: w Europie, Ameryce Północnej i Australii, aspirująca: w Ameryce Łacińskiej i na glinianach nogach: w Afryce.

W Europie i w Ameryce demokracja jest standardem. Tam, gdzie oparta jest o praktykę praworządności i silną klasę średnią nie jest narażona na turbulencje (takie, jak na wschodzie Europy czy w Ameryce Łacińskiej, gdzie obserwujemy korupcję). W Australii najpopularniejsza jest demokracja parlamentarno-gabinetowa. Afryka to kontynent, na którym demokracja oficjalnie istnieje prawie wszędzie, ale nieoficjalnie często ustępuje przed władzą wojskową lub klanową. Około połowa kontynentu to właściwie systemy autorytarne lub hybrydowe. Niejednokrotnie dochodzi tam do zamachów stanu, a stabilność ustrojów w dużej mierze zależy od siły armii i przywódców, nie od demokratycznych instytucji. Azja to kontynent o największym rozstrzale. Mamy tam bardzo stabilne, dojrzałe demokracje (jak Japonia, Korea Południowa i Tajwan), ale obok nich znajdują się ogromne państwa o ustrojach autorytarnych lub jednopartyjnych (takie jak potężne Chiny, Wietnam czy Korea Północna). Są też formalnie demokratyczne, ale zdominowane przez elity polityczne (jak w Singapurze, Malezji czy Bangladeszu). 

Co z cesarstwami?

Nigdzie nie istnieją już klasyczne cesarstwa czy caraty w sensie realnej, niekontrolowanej władzy. Tytuły przetrwały jedynie symbolicznie – jak w Japonii.

Obiektywnie najtrudniejsza dla demokracji jest strefa Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. To region, w którym dominują monarchie absolutne, rządy autorytarne i ustroje oparte na religii lub sile aparatu państwowego.

Cofnijmy się do czasów sprzed II wojny światowej. Ile wówczas było demokracji na świecie?

Szacuje się, że zaledwie około 15–20 procent państw można było wtedy uznać za demokratyczne w sensie wolnych wyborów, pluralizmu i funkcjonujących instytucji. To były głównie kraje Europy Północnej i Zachodniej — Wielka Brytania, Francja, kraje skandynawskie, Szwajcaria, Czechosłowacja — plus pojedyncze demokracje poza Europą, jak USA, Kanada, Australia i Nowa Zelandia. Reszta świata była mozaiką autorytaryzmów, monarchii, dyktatur wojskowych i kolonii. W Europie Środkowej i Wschodniej demokracje upadły jedna po drugiej: Polska, Rumunia, Węgry, Bułgaria, Jugosławia czy kraje bałtyckie przeszły w ręce silnych przywódców. W Ameryce Południowej dominowały rządy wojskowe lub prezydenci o niemal nieograniczonych uprawnieniach. Afryka i duża część Azji były podzielone między mocarstwa kolonialne, więc nie można tam w ogóle mówić o samodzielnych demokracjach. W praktyce więc na około siedemdziesiąt kilka istniejących wówczas państw demokracji było kilkanaście.

Demokracja wzięła się od Starożytnej Grecji. Ale Grecja była bardziej wyjątkiem niż wzorem dla swojej epoki.

Niemal cały świat starożytny zorganizowany był wokół władzy monarchicznej, arystokratycznej albo imperialnej. Greckie systemy – czy to ateńska demokracja, czy spartańska mieszana oligarchia – były tak rzadkie, że w skali świata miały znaczenie bardziej kulturowe niż statystyczne. Poza Grecją znajdziemy tylko kilka punktów, które można nazwać proto-demokratycznymi, ale one funkcjonowały na zasadzie lokalnych szczególności, nie szerokiego modelu. Republika rzymska miała elementy wyborcze, ale były one ściśle związane z majątkiem i stanem. Wybory konsulów czy trybunów nie przypominały demokracji — były polityczną grą elit, w której zwykli obywatele głosowali, ale realną władzę miały rody patrycjuszowskie i senat. Rzym był więc republiką, nie demokracją; a gdy przekształcił się w cesarstwo, stał się klasyczną autokracją. W świecie semickim – Fenicji i Kartaginie – istniały rady starszych i zgromadzenia, ale dostępne były dla oligarchii kupieckiej. Kartagina miała nawet coś w rodzaju wyborów urzędników, lecz głos zabierała garstka najbogatszych rodów, a państwo działało jak korporacja handlowa, nie wspólnota obywateli. W Mezopotamii, Egipcie, Persji, a później u Hetytów, Asyryjczyków i Babilończyków dominował jeden schemat: król jest nie tylko politycznym przywódcą, ale również namiestnikiem bogów.

Średniowiecze podtrzymało ten model.

Światem rządziły monarchie dziedziczne, sułtanaty, kalifaty, cesarstwa, księstwa, a w dużej części globu także struktury plemienne i feudalne. Wszędzie dominowała zasada: władza pochodzi z góry, nie z dołu. Jedynymi wyjątkami — i to wyjątkami w skali promili, nie procentów — były pojedyncze wyspy proto-demokracji. Wikingowie mieli swoje thingi, czyli zgromadzenia wolnych mężczyzn, które wybierały wodza i decydowały o prawie. W Szwajcarii istniały lokalne wiece, z których później wyrosła demokracja bezpośrednia. W niektórych miastach włoskich — jak Wenecja czy Florencja — pojawiały się formy republikańskie, ale były one zdominowane przez elity kupieckie, rody i cechy, a nie przez szerokie społeczeństwo. W Polsce istniały wiece słowiańskie, ale wraz z feudalizacją straciły znaczenie. W świecie arabskim funkcjonowały rady doradcze, ale tylko jako instrument władcy. W Chinach i Indiach — rozbudowana biurokracja, ale bez elementu wyborczego.

Średniowiecze było światem hierarchii, autorytetu, nie partycypacji. Demokracja istniała wtedy tylko jako intuicja, jako lokalny zwyczaj albo jako cień przyszłego porządku, który dopiero miał nadejść wiele wieków później. To był świat władców, nie obywateli.

Co potem zaczęło się zmieniać, ale nie wszędzie. Być może lepiej, aby w niektórych miejscach pozostał ustrój autorytarny? Bo tam, gdzie ma on solidne podstawy, to skłonność do demokracji utożsamiana jest z bezprawiem. Tak odbierano arabską wiosnę ludów.

Tak, ale nie dlatego, że autorytaryzm jest „dobry”, tylko dlatego, że demokracja bez instytucji i bez kultury prawnej zachowuje się jak otwarcie tamy: zamiast wolności dostarcza chaosu. Na poziomie emocji arabska wiosna była wybuchem nadziei, pragnieniem godności i praw. Natomiast państwa, które miały słabe instytucje i podzielone społeczeństwa, po obaleniu autokratów nie weszły w demokrację — weszły w anarchię. W Egipcie demokratycznie wybrany rząd upadł po roku, wojsko wróciło i zabetonowało scenę polityczną. W Libii nastąpiła utrata kontroli terytorialnej i fragmentaryzacja władzy – zamiast jednego ośrodka rządowego powstało wiele lokalnych centrów siły: milicje plemienne, ugrupowania islamistyczne, formacje miejskie, a później także dwie konkurujące administracje (Trypolis – wschód). W Syrii z kolei protest zamienił się w jedną z najokrutniejszych wojen XXI wieku.

Co zepchnęło państwo na ostatnie miejsce w rankingu PKP per capita.

To pokazuje, że ustrój polityczny nie jest kostiumem, który można zmienić z dnia na dzień. Kiedy społeczeństwo nie ma nawyku rozmowy, to demokracja nie działa — bo demokracja to przede wszystkim kultura. W niektórych miejscach autorytaryzm pełnił funkcję, której nikt nie chciał nazwać głośno: był protezą państwa. Utrzymywał minimalny porządek tam, gdzie nikt nie zbudował mechanizmów, które mogłyby go zastąpić. Wolność potrzebuje fundamentów — a kiedy ich brakuje, rewolucja może paradoksalnie zniszczyć więcej niż tyrania, którą obala.

Demokracja najlepiej przyjmuje się tam, gdzie ewoluowała z miast, uniwersytetów, samorządów, wspólnot. W Afryce i na Bliskim Wschodzie, gdzie ustrój został narzucony, a struktury społeczne są hierarchiczne lub przemocowe, jej korzenie mają najtrudniejsze warunki — oficjalne deklaracje ustrojowe najczęściej rozmijają się z rzeczywistością.

W tej chwili mamy na świecie, w zależności od wyliczeń, prawie 200 państw. W ilu z nich system polityczny jest zbieżny z miejscowymi obyczajami?

Jeśli spojrzeć globalnie, to ustrój naprawdę pasuje do lokalnej kultury w około 40–50 państwach. To głównie miejsca, gdzie system wyrastał oddolnie: Skandynawia, Niemcy, Holandia, Wielka Brytania, Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Japonia, Korea Południowa, Czechy, Szwajcaria, Kostaryka czy Urugwaj. Tam instytucje i obywatelskie nawyki są ze sobą zszyte. W pozostałych ponad 140 krajach ustrój jest formalny, mieszany albo narzucony. W Afryce często istnieją parlamenty i wybory, ale realna władza spoczywa w armii lub w strukturach plemiennych, jak w Mali, Sudanie czy Czadzie. Na Bliskim Wschodzie systemy konstytucyjne współistnieją z tradycją monarchiczną lub religijną, jak w Arabii Saudyjskiej czy Iranie. W Azji duże demokracje, takie jak Indie czy Indonezja, działają, ale zderzają się z kastowością, religią i lokalnymi hierarchiami. A w Ameryce Południowej demokracja często słabnie pod naporem populizmu i silnych liderów, jak w Wenezueli czy w Brazylii. W praktyce więc tylko około jedna czwarta świata ma system, który naturalnie wyrósł z kultury, a nie został jedynie zapisany w konstytucji.

Co zrobić w przypadku 3/4 narodów? Zapraszać je inicjatyw międzynarodowych, mając nadzieję, że skopiują część rozwiązań na rodzimy grunt? A poza tym zostawić tak jak jest, nie psuć bardziej? 

Najrozsądniejsza odpowiedź brzmi: nie ruszać na siłę, ale otwierać drzwi. W praktyce, jeśli chodzi o demokratyzowanie państw, sprawdza się kilka rzeczy. Po pierwsze: stabilizacja gospodarcza. Ludzie, którzy mają pracę, prąd, wodę i poczucie bezpieczeństwa, zaczynają naturalnie oczekiwać lepszego prawa, nie odwrotnie. W krajach, gdzie najpierw próbowano wprowadzić wolne wybory, a dopiero potem podstawy państwa — wszystko się rozsypało. Po drugie: współpraca międzynarodowa, ale miękka — czyli właśnie zapraszanie do inicjatyw, tworzenie wspólnych projektów, wymiana studentów, inwestycje i programy szkoleniowe. To tworzy warstwę ludzi, którzy poznają inny sposób myślenia o państwie. Oni później przenoszą te idee do siebie — powoli, organicznie. Po trzecie: umożliwienie kopiowania rozwiązań, nie narzucanie ich. Jeśli dany kraj sam dostrzeże, że konkretna instytucja działa gdzie indziej lepiej — sądownictwo, administracja, samorząd — chętniej to naśladuje; narzucone modele odrzuca z zasady. I wreszcie: realizm. Nie każdy kraj może przejść drogę od autorytaryzmu do demokracji tak jak Hiszpania po Franco czy Korea Południowa. Czasem potrzeba pokolenia, czasem dwóch. Rolą świata zewnętrznego jest raczej wspierać ewolucję, a nie organizować rewolucję. Najgorsze, co można zrobić, to wejść z ideologiczną pewnością, że „my wiemy lepiej”. Najbardziej trwałe przemiany polityczne to te, które rodzą się z wewnętrznej potrzeby społeczeństwa, a nie z ambicji innych państw.

Miejsce urodzenia determinuje spojrzenie na problem. Dla Wietnamczyków z południa porozumienie Europy w ich sprawie było działaniem komunistycznym. Nawet dziś wielu Europejczyków patrzy na instytucje międzynarodowe jako na komunizm 2.0.

Ludzie interpretują politykę nie przez abstrakcyjne zasady, tylko przez własne doświadczenia, traumy i pamięć zbiorową. Wietnamczycy z południa pamiętają komunizm jako coś, co przyszło „z góry”, razem z przemocą, konfiskatami, łamaniem życia prywatnego. W Europie część ludzi postrzega Brukselę czy ONZ nie przez pryzmat faktycznych działań, tylko przez symbol: „ktoś nie stąd mówi mi, jak mam żyć”. To wystarczy, by pojawiło się skojarzenie z przymusem i centralizacją, nawet jeśli w praktyce jest to współpraca gospodarcza czy standardy prawne, a nie ideologiczna kontrola. Wszystko sprowadza się do prostego faktu: instytucje ponadnarodowe przekraczają intuicję plemienną. Człowiek odruchowo ufa temu, co lokalne i znane, a podejrzewa to, co odległe i anonimowe. Jeżeli ktoś urodził się w kulturze, w której każda centralizacja była zła — to każda kolejna będzie wyglądała jak powtórka. Dlatego tak łatwo o etykiety. Dla jednych „komunizm”, dla innych „imperializm”, dla jeszcze innych „biurokracja”… 

Indira Gandhi mówiła, że to od prawicy (a nie jak powszechnie uważa się od lewicy) bliżej jest do komunizmu.

Gandhi nie patrzyła na etykiety, tylko na to, jak władza realnie działa – a w praktyce komunizm ma z prawicą jedną ważną cechę wspólną: centralizację decyzji. Lewica kojarzy się z komunizmem dlatego, że mówi o równości i wspólnym dobru.
Ale komunizm w realnym działaniu nie był egalitarny, tylko skrajnie hierarchiczny – wyrażający się w porządku zamiast negocjacji, kulcie lidera, nieufności wobec różnorodności, centralizacji gospodarki. A skrajna hierarchia jest czymś dużo bliższym autorytarnej prawicy niż demokratycznej lewicy.

Komunizm zatem jako autorytaryzm może kojarzyć się ze skrajną prawicą, natomiast jego antykapitalistyczne założenie wyraża postawy lewicowe. I tu dochodzimy do fundamentalnej kwestii. Skąd w ogóle wziął się podział na lewicę i prawicę? I czy przypadkiem nie jest on współcześnie zaburzony?

Podział na lewicę i prawicę nie ma głębokich filozoficznych korzeni — wziął się z ustawienia krzeseł podczas rewolucji francuskiej. Ci, którzy chcieli zmian, siedzieli po lewej, a zwolennicy porządku po prawej. Dopiero później obrosło to ideami, które i tak zaczęły się mieszać, bo ludzkie potrzeby są sprzeczne: każdy chce bezpieczeństwa (konserwatyzm), równości (socjalizm) i wolności (liberalizm), tylko w innych proporcjach. 

Chwilę po zakończeniu stanu wojennego Leszek Kołakowski pisał, że nic nie stoi na przeszkodzie, żeby być konserwatywno-liberalnym socjalistą. Konserwatysta nie chce postępu, bo ceną za niego będzie pogorszenie nieulepszonych kwestii. Socjalista chciałby ograniczyć swobodę działań w imię bezpieczeństwa większości. Liberał uznaje, że większość to wszyscy i że wszyscy zasługują na bezpieczeństwo, a bezpieczeństwo da ludziom wolność. A że w żadnej z tych postaw nie mieści się pojęcie szczęścia, człowiek będzie go szukał lawirując pomiędzy tymi trzema postawami. Wszystko dlatego, że każdy ma własne potrzeby i pojęcie szczęścia. I tak partia centrowa stanie się w czyimś pojmowaniu lewicą (bo nakazuje płacić składki i rozdaje biedniejszym pieniądze bogatszych), a w czyimś prawicą (bo utrzymuje, że ludzie zawsze sobie pomagali). Za liberałów zaś będą uchodzić politycy nakładający wprawdzie nowe lub większe podatki, ale za to legalizujący marihuanę.

W USA socjaliści nazwali się liberałami, liberałów nazwano konserwatystami, a konserwatyści musieli znaleźć nową etykietę. Jak twierdzi prof. Robert Gwiazdowski, tradycyjnych konserwatystów socjaliści nazwali więc konserwatystami organicystycznymi, a liberałów konserwatystami indywidualistycznymi. Potem ten trend przyszedł do Europy i sytuacja zrobiła się całkowicie zagmatwana: socjaliści nazywają liberałami socjaldemokratów.

Ojcowie liberalizmu opowiadali się za monarchią, a nie za demokracją. 

Urodzony w Cesarstwie Francuskim Alexis de Tocqueville po swojej podróży do Ameryki, zaczął dostrzegać w przeszłości elementy demokratyzowania się społeczeństwa: to, że kiedyś biskupem mógł zostać wyłącznie szlachetnie urodzony, a z biegiem lat można było to zrobić na drodze awansu, jak w wojsku. Był zafascynowany amerykańskim systemem penitencjarnym i napisał wiekopomne dzieło, w którym stwierdził, że demokracja będzie kierunkiem rozwoju świata, że to nieuchronne. 

Demokracja pasuje do przemysłu i miast, a mieszczaństwo w XIX wieku urosło w siłę.

Tocqueville stwierdził, że zadaniem społeczeństw jest ucywilizować demokrację, a nie ją zatrzymać. Kategorie jej pojęć są jednak niejasne, bo opisują nie tyle ideologie, ile zestawy lęków i pragnień. W XIX wieku w Wielkiej Brytanii to konserwatyści jako partia arystokracji wspierali zniesienie niewolnictwa i część reform pracowniczych, a nie liberałowie. W drugą stronę działali socjaldemokraci w Niemczech: stronnictwo robotnicze, a w latach 20. i 30. było jedną z najbardziej antykomunistycznych sił w Europie, bo widziało w komunizmie zagrożenie dla wolności i państwa prawa. Ciekawy jest też przykład współczesnych Chin. Oficjalnie to „komunizm”, ale gospodarczo kraj działa jak połączenie kapitalizmu państwowego z pragmatycznym konserwatyzmem. Trudno to nazwać lewicą, trudno prawicą — to raczej model, który powstał nie z ideologii, tylko z potrzeby utrzymania stabilności. Z kolei skandynawska „lewica”, postrzegana na świecie jako ultra-socjalna, łączy wysokie podatki z bardzo rynkową gospodarką i systemem deregulacji, który niejednego amerykańskiego liberała wprawiłby w zakłopotanie. Warto też zwrócić uwagę na ruchy ekologiczne. W latach 70. uchodziły za radykalnie lewicowe, dziś wiele z ich postulatów przejmują konserwatyści, którzy mówią o „ochronie stworzenia” albo „patriotyzmie gospodarczym”. Z kolei część młodych aktywistów ekologicznych opowiada się za ograniczeniem wolnego rynku i silnym państwem — co bardziej przypomina autorytaryzm niż liberalizm. To pokazuje jedno: etykiety nie wytrzymują konfrontacji z rzeczywistością, bo człowiek — i społeczeństwa — nie mieści się w prostych podziałach. Każdy kraj, każda epoka układa swoje kombinacje lęków, potrzeb i doświadczeń – a łatki nie nadążają za tym, jak realnie działa władza.

Biolog molekularny Robert Hasterok przedstawia intrygującą tezę, że świat w istocie dzieli się na postępowców i konserwatystów – ci pierwsi pchają świat do przodu, a drudzy dbają o to, żeby postęp nie był ślepy i stanowią rezerwuar genetyczny, który ma uzupełniać braki, gdyby ludzie eksplorujący świat wyginęli. Ten podział widać bardzo dokładnie teraz, kiedy mówimy o polaryzacji społeczeństw. W czasie wyborów bardziej niż mnogość partii politycznych rzuca się w oczy to, że społeczeństwo dzieli się i skupia wokół dwóch głównych obozów. Tak od dawna jest w Stanach Zjednoczonych. Ale nie tylko. Także w Turcji, w ostatnich latach w Polsce…

W psychologii ewolucyjnej, neurobiologii i badaniach nad osobowością faktycznie widać, że ludzie różnią się w sposobie reagowania na nowość, ryzyko i zmianę. W biologii mówi się o tzw. exploration–exploitation trade-off – napięciu między odkrywaniem nowego a wykorzystywaniem znanego. Widać to nie tylko u ludzi, ale też u zwierząt. Nawet w badaniach neurobiologicznych obserwuje się różnice: konserwatyści mają przeciętnie większe ciało migdałowate, odpowiedzialne za wykrywanie zagrożeń, a liberałowie – bardziej aktywną przednią część zakrętu obręczy, związaną z elastycznością poznawczą. To oczywiście nie determinuje poglądów, ale można powiedzieć, że to pewna ewolucyjnie stabilna strategia przetrwania. A właściwie dwie uzupełniające się strategie, które istnieją w każdej społeczności od tysiącleci. W skali świata, jeśli byłoby za dużo „eksploratorów”, groziłby nam chaos, jeśli za dużo „ostrożnych” – stagnacja. Równowaga między nimi pozwala cywilizacji trwać i się rozwijać. Historia potwierdza tę dynamikę: renesans rodził się z ducha odkrywczości, ale utrzymał się dzięki porządkowi i instytucjom; w czasie rewolucji dominują postępowcy, w czasach kryzysu — konserwatyści.

Kiedy dorastałem, symbolem rozwoju był amerykański sen. Masz los we własnych rękach, a rynek sam wszystko wyreguluje – głoszono, co natychmiast przywołuje na myśl „Bogactwo narodów” Adama Smitha. Po kryzysie w 2008 roku, wiemy już, że postęp kosztuje, a rozpuszczenie i skonsolidowanie sieci globalnych zależności może przynieść niepowetowane straty. W związku z tym rodzi się pytanie, czy narodowe gospodarki nie powinny łączyć dwóch – na oko – przeciwstawnych względem siebie nurtów: wolnego rynku z centralnym planowaniem. Byłoby to jak połączenie konserwatyzmu z liberalizmem, co udaje się w Chinach. Chińczycy jednocześnie współpracują i odcinają się od świata.

Chiny są najbardziej fascynującym dowodem na to, że można połączyć kapitalizm z autorytarną kontrolą państwa — ale tylko na specyficznych warunkach. Liberalny model amerykański zakładał, że rynek jest mądry i sam koryguje błędy, ale kryzys 2008 pokazał, że rynek potrafi wpaść w histerię i tworzyć ryzykowne konstrukcje, których nikt nie pilnuje. Globalizacja dodatkowo sprawiła, że błąd jednego sektora przenosi się jak wirus na cały świat. Chiny postąpiły odwrotnie: pozwoliły na wolny rynek, ale nie pozwoliły na wolną politykę. Efekt to gospodarka, która jest dynamiczna i konkurencyjna, ale otulona gęstą siecią kontroli. Taki model działa, bo chińskie społeczeństwo akceptuje kolektywne myślenie, duży nacisk na dyscyplinę i odłożenie części wolności w zamian za rozwój. W krajach Zachodu podobna konstrukcja wywołałaby natychmiastowy bunt. To jest model, który wyrósł na chińskiej historii i mentalności. W innych miejscach próba zmieszania kapitalizmu z autorytaryzmem kończy się zwykle korupcją i stagnacją, nie „cudem gospodarczym”.

Europie bliżej jest do demokracji bezpośredniej?

Demokracja bezpośrednia jako system państwowy występuje właściwie tylko w jednym kraju – Szwajcarii, ewentualnie z niewielkim dodatkiem Liechtensteinu. Wszędzie indziej referenda mają charakter pomocniczy, a nie decyzyjny.

Ogólnie Europie zdecydowanie bliżej jest do demokracji pośredniej z elementami demokracji bezpośredniej niż do systemów hybrydowych. W Azji ciekawym przykładem jest Singapur z technokratyczno-autorytarnym systemem, gdzie ważną rolę odgrywają eksperci, a państwo jest jednocześnie opiekuńcze i niezwykle surowe: dba o edukację, zdrowie, infrastrukturę, ale karze za graffiti czy śmiecenie. Dla Europejczyka to sprzeczność, dla Singapurczyków — kontrakt społeczny: „my wam dajemy dobrobyt, wy nam dajecie porządek”. Podobnie działa Rwanda, która po ludobójstwie w 1994 roku zbudowała model na silnym przywództwie, interwencjonizmie państwowym i uporządkowanej gospodarce. Z zachodniej perspektywy wygląda to jak autorytaryzm, ale w praktyce przyniosło stabilność w kraju, który wcześniej tonął w przemocy. Własną ścieżkę ma też Zatoka Perska. Emiraty czy Katar to miejsca, gdzie ultrakapitalizm łączy się z konserwatywną strukturą społeczną. Można prowadzić firmę założoną w jeden dzień, nie płacić podatków, handlować na całym świecie — a jednocześnie system opiera się na silnej roli rodziny, plemienia i emira. Dla Europejczyka to jak połączenie Wall Street z Beduinami — a jednak działa, bo odpowiada kulturze regionu. Czasem bardziej niż o ideologię chodzi o to, czy dany kraj potrafi stworzyć ustrój zgodny ze swoim temperamentem.

W Europie za najszczęśliwszych ludzi uchodzą mieszkańcy państw, w których – co do zasady – rządzą socjaldemokraci. 

Socjaldemokraci są typowym przykładem ugrupowania, które uważa się za centrowe, bo balansuje między rynkiem a państwem, ale prawica widzi ich jako lewicę, ponieważ dla niej każdy, kto chce większej roli państwa w usługach publicznych, automatycznie „skręca w lewo”. Socjaldemokraci nie chcą likwidować rynku, ale chcą, żeby państwo korygowało jego wady: dbało o służbę zdrowia, edukację, prawa pracownicze. Dla liberała to środek, dla konserwatywnej prawicy – już lewica. Po drugie: socjaldemokraci zwykle mają większą empatię społeczną niż liberalne centrum – bardziej interesuje ich jakość życia słabszych grup, a mniej abstrakcyjne wskaźniki gospodarcze. Są wrażliwi na nierówności, ale chcą je zmniejszać w sposób ewolucyjny, a nie rewolucyjny. W ich własnym mniemaniu to pozycja środka: ani wolnorynkowy liberalizm, ani komunistyczny egalitaryzm. Socjaldemokraci mieszają wolność z ochroną i rynek z państwem. To, co dla jednych stanowi „lewicowe myślenie”, dla innych jest wyważeniem proporcji.

Czymś z gruntu rzeczy sprawiedliwym miała być demokracja. Ustrój z brodą, którego koncepcja sięga starożytności, ale który – jak wiemy dziś – nie okazał się końcem historii. Może dlatego, że tylko 5 krajów może pochwalić się ponad 120-letnią nieprzerwaną historią demokracji. Kraje, które wprowadziły ją w ostatnich dziesięcioleciach, są często wciąż niepewne własnego losu.

W teorii prawie wszyscy udają dziś demokrację przedstawicielską. Pytanie, jaka część z tych demokracji to fasada. W praktyce EIU na 167 analizowanych państw, 25 klasyfikuje jako „pełne demokracje”, 46 jako „demokracje wadliwe”, 36 jako „reżimy hybrydowe”, a 60 jako „autorytarne”.

Demokracja nie jest naturalnym stanem ludzkości, tylko konstrukcją wymagającą ciągłej konserwacji. I z dzisiejszej perspektywy nie wygląda jak punkt dojścia, raczej jako etap przejściowy.

Współczesna demokracja to prawnie ujęta i determinowana historycznie forma mocno ograniczonego zaufania do ludzkich zachowań – ja tak to odbieram. Wystarczy spojrzeć na Polskę, gdzie wszystko zaczęło się od stopniowo ograniczających rolę monarchy przywilejów szlacheckich, a strach przed skupieniem władzy w jednych rękach wybrzmiewa nawet w obowiązującej obecnie Konstytucji. Artykuł 144, ust. 2 Konstytucji RP stanowi: „Akty urzędowe Prezydenta Rzeczypospolitej wymagają dla swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów, który przez podpisanie aktu ponosi odpowiedzialność przed Sejmem”. Sejm kontroluje więc władzę wykonawczą, prezydent zgodność działania z prawem Rady Ministrów i władzy ustawodawczej, a podlegająca Sejmowi NIK wszystkich przedstawicieli narodu.

Demokracja to ustrój, który sam w sobie zakłada nieufność — dlatego potrzebuje tylu bezpieczników i wzajemnych blokad. To bardziej „system zapobiegania nadużyciom” niż wizja idealnego porządku. 

Dobrze widać to właśnie na przykładzie Polski, gdzie konflikt prezydenta z premierem jest niejako wpisany w konstytucję. 

W Polsce prezydent wybierany jest w wyborach powszechnych – co daje mu silny demokratyczny mandat – ale jednocześnie mamy system parlamentarno-gabinetowy, w którym realna władza należy do rządu mającego większość w Sejmie. To nie jest system prezydencki jak w USA, czy kanclerski jak w Niemczech, gdzie głowa państwa jest centrum władzy wykonawczej i stoi na czele rządu, ale jeżeli polski prezydent ma mandat od milionów wyborców, to zawsze będzie próbował z niego korzystać, nawet jeśli konstytucja daje mu głównie prawo weta i funkcje reprezentacyjne.

To forma nieudolnej demokracji, gdzie zamiast kompromisu częściej wstępuje spór kompetencyjny bądź szorstka przyjaźń, a najważniejsze staje się przeciwdziałanie jednowładztwu. Czy ów przykład dobitnie pokazuje, że panujący w danym miejscu system prawny jest wynikiem historycznych lęków charakterystycznych dla tego konkretnego terenu?

Ustrój nigdy nie jest abstrakcyjnym, opartym na czystej logice politycznej, projektem z podręcznika, tylko reakcją na to, czego dane społeczeństwo bało się najbardziej. Polska boi się powrotu sanacyjnego autorytaryzmu z lat trzydziestych i peerelowskiej wszechwładzy jednej partii, więc trzyma prezydenta na krótkiej smyczy, ale jednocześnie daje mu wybór powszechny, żeby nikomu nie przyszło do głowy, że „władza wybiera sama siebie”. Podobne mechanizmy znajdziesz w wielu miejscach. Niemcy po 1945 roku zaprojektowały system tak, by nigdy więcej nie dopuścić do pojawienia się nowego Hitlera — stąd słaby prezydent, silny parlament, kanclerz związany większością i rozproszona, federalna struktura kraju. We Francji przeciwnie: trauma niestabilności IV Republiki — kilkanaście rządów w ciągu jednej dekady — doprowadziła do stworzenia prezydentury półmonarchicznej. W Stanach Zjednoczonych cały porządek zakorzeniony jest w lęku Ojców Założycieli przed tyranią kolonialną, „nikt nie może rządzić za bardzo”, dlatego system jest często powolny i pełen sporów. Z kolei w Wielkiej Brytanii strach przed rewolucją — po 1649 roku i egzekucji króla — stał się fundamentem kompromisowej monarchii konstytucyjnej. Wszędzie, gdzie spojrzysz, ustrój jest odpowiedzią na traumę, która żyje pod skórą narodów. W Japonii po 1945 roku konstytucja była odpowiedzią na strach przed militaryzmem, który doprowadził do katastrofy wojennej — dlatego kraj formalnie wyrzekł się prowadzenia wojny, a armia została przekształcona w „Siły Samoobrony”. W Izraelu brak konstytucji wynika ze strachu przed podziałem społeczeństwa: Żydzi świeccy, ortodoksyjni, Ruscy, Arabowie — każda grupa bała się, że konstytucja zostanie napisana przeciwko niej, więc do dziś jej nie ma. W Indiach natomiast ogromny, drobiazgowy system federalny jest reakcją na lęk przed rozpadem państwa na dziesiątki etnicznych republik — konstytucja ma trzymać razem coś, co naturalnie ciążyłoby w stronę rozpadu.

Profesor Antoni Dudek proponuje, żeby w Polsce poszerzyć zgromadzenie narodowe o przedstawicieli samorządów i to ono wybierałoby prezydenta – kilkaset, tysiąc osób zaangażowanych politycznie i społecznie. Ewentualnie, aby oddzielić prezydenta od rządu, zabrać mu veto, a zarazem osłabić rząd wprowadzając zdecentralizowane państwo unitarne – gdzie w ważnych aspektach, takich jak edukacja czy polityka zdrowotna, rząd centralny straciłby wpływ na samorządy wojewódzkie.

To konstrukcja bliska temu, co funkcjonuje choćby w Hiszpanii, we Włoszech, a do pewnego stopnia także w Skandynawii.

To wyjście poza lęk, unowocześnienie systemu? 

Tak.

Demokracja nie jest końcem historii, tylko jej najnowszym narzędziem. Widać już kierunki, w których zaczyna się przeobrażać. 

Na przykład?

Na przykład demokracja deliberatywna — panele obywatelskie, losowanie obywateli do rad decydujących o społecznie palących i trudnych sprawach. To uzupełnienie klasycznej demokracji, które odciąża ją od polaryzacji. Najbardziej znane i rozwinięte panele obywatelskie działają dziś w trzech miejscach: w Irlandii (rekomendacje tamtejszej Citizens’ Assembly stają się podstawą referendów albo ustaw), we Francji (w Convention Citoyenne pour le Climat bierze udział 150 obywateli, którzy przez miesiące pracują ekspercko nad konkretnymi rozwiązaniami legislacyjnymi) i na Tajwanie (platforma cyfrowa vTaiwan i fora). Także w Kanadzie, w Australii, w Belgii i Holandii, kiedy politycy nie wiedzą, jak ruszyć dalej z dzielącym naród tematem, próbują złapać coś w rodzaju „społecznego konsensu startowego”. To wszystko są sposoby na zmniejszenie hałasu politycznego na rzecz spokojnej rozmowy zwykłych ludzi, na odpolitycznienie tematów, które są ostrymi grantami politycznymi, takich jak aborcja, małżeństwa jednopłciowe czy zmiany klimatyczne. Istnieją modele „demokracji cyfrowej”, które przenoszą konsultacje społeczne do sieci, jak w Estonii czy wspomnianym Tajwanie, gdzie połączenie paneli obywatelskich z bardzo otwartą demokracją online pokazuje, w którym obszarze społeczeństwo ma punkty zgody, a gdzie konflikty — i dopiero na bazie tych ustaleń tworzone jest prawo. 

To wymaga społeczeństwa obywatelskiego. Czy efektem tworzenia go będzie zawsze patriotyzm lokalny – podział na stany, landy, rozdrobnienie?

Faktycznie: tam, gdzie panele obywatelskie i lokalna partycypacja mają się najlepiej, państwo zwykle zaczyna dzielić władzę na mniejsze jednostki, bo po prostu działa to efektywniej. Tak jest w Niemczech, gdzie kraje związkowe mają ogromną autonomię. Tak jest w Szwajcarii, gdzie kantony mają własne konstytucje i referendum stało się normalnym narzędziem życia publicznego. Tak jest też w Kanadzie, gdzie prowincje różnią się podatkami, prawem pracy, a nawet systemami edukacji. W państwach dojrzałych taki podział nie oznacza widma rozpadu, jest wręcz sposobem na stabilność – działa jak smar (ludzie czują, że wpływają na to, co ich dotyczy). Tam jednak, gdzie wpływ lokalny jest silniejszy niż więź państwowa, gdzie w społeczeństwie istnieją naturalne podziału, takie unowocześnienie demokracji może wzmocnić dążenia niepodległościowe danych prowincji i zadziałać jak nóż – wystarczy spojrzeć na Jugosławię czy Sudan. 

Dzisiaj częściej narzeka się jednak na to, że demokratyzacja społeczeństw się cofa, że coraz więcej mamy systemów hybrydowych w prawicowym tonie: wokół silnego przywódcy krążą jedynie elementy demokracji. Czytam, że Węgry idą w stronę autorytaryzmu i są najbiedniejszym krajem UE. Czy oznacza to, że akurat w naszej szerokości geograficznej nacjonalizm oznacza nie bogactwo, a biedę? 

Tak, oznacza spowolnienie gospodarcze. Przede wszystkim nacjonalizm w wydaniu środkowoeuropejskim prawie zawsze idzie w parze z centralizacją, kumoterstwem, osłabianiem instytucji i podporządkowaniem gospodarki władzy. To zabija trzy rzeczy, bez których nowoczesne państwo się nie rozwija: zaufanie, inwestycje i stabilność prawa. Na Węgrzech inwestorzy zaczęli odchodzić, bo nie wiedzą, czy ich prawa będą jutro takie same jak dziś. Biznes w takim środowisku robi się defensywny, a gospodarka schodzi do modelu „blisko władzy – masz, daleko – tracisz”. To działa może na krótką metę, ale na dłuższą zamienia państwo w gospodarkę oligarchiczną, a nie rynkową. Drugi powód to to, że nacjonalizm w tej części świata łatwo zamienia się w politykę szukania wrogów – państwo zaczyna patrzeć do wewnątrz, mówi o dumie i bardziej liczy na mobilizację emocji niż na mobilizację kapitału. Tymczasem małe państwa potrzebują współpracy międzynarodowej. W Europie Środkowej nie da się być bogatym bez otwartych rynków, transferu technologii i włączania się w łańcuchy wartości Zachodu – brak tego zawężą horyzont.

Ścierają się tu dwa podejścia. Jedno mówi: UE dała nam pieniądze na rozwój, drugie: no tak, ale po to, żeby nas osłabić – zrobić z nas rynek zbytu, przez co zamkniemy nasze narodowe koncerny.

To jest klasyczny konflikt między postrzeganiem ekonomii a postrzeganiem suwerenności. Obie narracje mają emocjonalną siłę, ale tylko jedna trzyma się faktów. Oczywiście wiele starych, państwowych przedsiębiorstw w regionie upadło albo zostało przejętych. Ale to nie z winy UE, tylko dlatego, że po 1989 roku Węgry, Polska i inne kraje regionu weszły w globalną konkurencję, a wiele lokalnych firm nie miało ani technologii, ani kapitału, ani menedżerów, by rywalizować z Zachodem. Tak, państwa Europy Środkowej stały się rynkiem zbytu dla Europy Zachodniej, ale dostały równocześnie dostęp do jej rynków. Funkcjonowanie na większym rynku to nie tylko kwestia wymiany zasobów, lecz także dostęp do nowych technologii i do większych środków, które pozwalają budować drogi, mosty i usprawniają przemysł. Od momentu przystąpienia do Unii Europejskiej do końca 2023 roku Polska otrzymała z budżetu UE ok. 245,5 mld euro, a wpłaciła do niego ok. 83,7 mld euro składek. Polska sprzedaje dziś na Zachód tyle, że w wielu sektorach jest kluczowym dostawcą: meblarskim, spożywczym, AGD, części samochodowych, IT. To profil podwykonawcy, który wspina się coraz wyżej, a nie kolonii. W praktyce UE ani nie osłabiła majątku narodowego, ani nie zamknęła koncernów. Raczej zmusiła region do konkurencji, a konkurencja zawsze odsłania, co działało tylko dzięki protekcjonizmowi. 

Po rozpadzie ZSRR Europa powiedziała więc: „sprawdzam”. To trochę w imię liberalnej definicji wolności. Liberałowie mówią: „kto nie pracuje, ten nie je”. Socjaliści na to, że sprawczość zaczyna się, kiedy zabezpieczone są podstawowe potrzeby, a prawdziwa wolność to wolność od biedy. Kto w tym odwiecznym sporze ma rację? Kto jest tu bliżej sprawiedliwości?

Zależnie od epoki – raz jedni, raz drudzy. Liberał patrzy na wolność od góry: człowiek decyduje o sobie, ponosi konsekwencje, jest autonomiczny. „Kto nie pracuje, ten nie je” to skrót myślowy mówiący: państwo nie powinno nikogo trzymać za rękę, bo wtedy zabiera mu odpowiedzialność i tłumi przedsiębiorczość. Socjalista patrzy na wolność od dołu: jeśli ktoś żyje w biedzie, to jego wolność jest teoretyczna, nie realna. Nie możesz mówić człowiekowi z dna drabiny społecznej, że jest „wolny”, skoro musi wybierać między ogrzewaniem mieszkania a jedzeniem. W jednym ujęciu sprawiedliwość oznacza równe reguły gry, w drugim minimalny prób bezpieczeństwa, który pozwala w ogóle do gry wejść. W czasach wzrostu gospodarczego idee liberalne były powszechnie uznawane za bliższe sprawiedliwości, bo dawały ludziom szanse awansu. W czasach kryzysów i nierówności przewagę zdobywa wizja socjalna, bo przypomina, że wolność wymaga stabilnego gruntu. W istocie człowiek potrzebuje i odpowiedzialności, i bezpieczeństwa. Bez pracy społeczeństwo traci energię, ale bez ochrony najsłabszych traci moralny sens. Dlatego najlepsze systemy – Skandynawia, Holandia, Kanada – są „liberalno-socjalne”: wolność jest wartością, ale nikt nie spada do poziomu, z którego nie można wstać. Sprawiedliwość zaczyna się tam, gdzie człowiek ma i prawo do wysiłku, i prawo do godności. Jedno bez drugiego zawsze kończy się albo nadużyciem, albo okrucieństwem.

Socjalistom z wolnością kojarzy się przede wszystkim równość społeczna. Sandro Pertini zagorzale przekonywał, że wolność oznacza sprawiedliwość, ponieważ wolność nie może istnieć bez sprawiedliwości społecznej, a sprawiedliwość społeczna bez wolności. „Zawsze walczyłem o reformy, ponieważ istotą socjalizmu są reformy – mówił. – Przed okresem faszyzmu mieliśmy we Włoszech wolność słowa i wolność druku, dały nam je rządy liberalne. Dla tysięcy wieśniaków i biedaków te dwa rodzaje wolności sprowadzały się do przeklinania losu i śmierci głodowej. Były niewystarczające. Faszyzm zlikwidował je przy pierwszej fali reakcji. Wolność staje się trwałą zdobyczą tylko wtedy, gdy zawiera treści społeczne. Musi zakorzenić się wśród klasy pracującej. Musi przeprowadzić reformy, znieść dysproporcje. Co zrobię z wolnością za 15 tysięcy lirów na miesiąc? Mówiąc o klasie pracującej mam na myśli nie tylko robotników, także stan średni. Jego przedstawiciele nie rozumieją, że ich interesy nie są zbieżne z interesami wielkich przemysłowców i kapitalistów, ale są zgodne z interesami robotników i chłopów”. 

Pertini mówi coś, co stanowi samo serce socjalizmu demokratycznego. I w sensie moralnym trudno z nim polemizować — bo rzeczywiście, dla człowieka, który ledwo wiąże koniec z końcem, wolność słowa nie ma takiej wartości jak dla człowieka sytego. Z tej perspektywy wolność polityczna i wolność ekonomiczna nie są dwiema rzeczami, tylko dwiema stronami tej samej monety. Pertini nie twierdził, że socjalizm ma zlikwidować nierówności; on mówił, że ma sprawić, by wolność była realna, a nie tylko formalna. Z drugiej strony jest tu też ryzyko. Bo historia pokazuje, że „wolność wymagająca reform” łatwo przechodzi w „wolność wymagająca kontroli”, a potem w „wolność wymagająca przymusu”. Nie dlatego, że socjaliści są złymi ludźmi, tylko dlatego, że każde dążenie do równości wymaga jakiejś formy interwencji — a interwencja zawsze rodzi pokusę centralizacji. I to jest ten punkt, w którym socjalizm jako idea wolności zderza się z socjalizmem jako praktyką państwa. Warto pamiętać, że wolność społeczna i wolność indywidualna mogą się nawzajem wspierać — albo nawzajem tłumić. Pertini miał wrażliwość, by widzieć tę pierwszą stronę. Historia każe nam pamiętać również o tej drugiej.

Były premier PRL Mieczysław Rakowski twierdził, że wolność należy rozumieć w zależności od sytuacji, od warunków?

Wolność nie jest pojęciem absolutnym, jest zawsze „osadzona” w warunkach życia — materialnych, społecznych, historycznych. Inaczej rozumie ją człowiek głodujący, inaczej klasa średnia, inaczej elita intelektualna – dla jednych wolność oznacza brak przymusu, dla innych możliwość działania, a dla jeszcze innych bezpieczeństwo ekonomiczne. Ale w ustach polityków władzy takie zdanie bardzo łatwo staje się wymówką: „warunki są trudne, więc ograniczamy wolność”, „sytuacja jest wyjątkowa, więc musimy decydować za ludzi”, „społeczeństwo nie jest gotowe, więc wolność musi poczekać”. I w takiej formie to zdanie staje się niebezpieczne, bo wolność traci status zasady i staje się zależna od arbitralnej oceny rządzących.

Socjaliści zwykle nie wierzyli w Boga. Z czego wynika to, że liberałowie są zazwyczaj religijni? Z tego, że to oni bardziej szukają „namaszczonych jednostek”, a nie patrzą chłodnym okiem na zbiorowość?

Liberalizm historycznie wyrósł z tradycji chrześcijańskiej. Pierwsi liberałowie – Locke, Mill, Tocqueville – uważali, że prawa jednostki wynikają z godności nadanej człowiekowi przez Boga. To nie była religijność dewocyjna, raczej filozoficzna: „człowiek ma wolność, bo nie jest własnością państwa”. Religia była fundamentem dla idei wolności sumienia, własności i ograniczonej władzy. W krajach, gdzie liberalizm funkcjonuje naprawdę (USA, Szwajcaria, część Kanady), religia pełniła funkcję „moralnego hamulca”: wzmacniała pracowitość, wspólnotę lokalną, uczciwość w handlu i pomoc charytatywną bez udziału państwa. To było bardzo wygodne dla liberalnej polityki: im silniejsze wspólnoty religijne, tym mniej trzeba państwa opiekuńczego. Religijny liberał mówi: „Moja wolność nie pochodzi od rządu, tylko od Boga albo od natury, władza polityczna nie może jej odebrać”. Dlatego tak często liberałowie są religijni nie pomimo liberalizmu, ale dzięki niemu. Religia jest dla nich nie tyle dogmatem, co gwarancją, że polityka nie będzie miała monopolu na moralność. Świecki liberalizm Europy jest późniejszą, „rozrzedzoną” formą liberalizmu. Historycznie – ten prawdziwy, pierwotny – był znacznie bliżej kościoła niż rewolucji obyczajowej.

Jak duże ma to źródło w powiedzeniu „módl się i pracuj”? Czy kapitalizm jest idealny dla protestantów – jak przekonywał Max Weber?

Tak — to właśnie tutaj leży korzeń całej tej zależności. Weber opisał coś, co później zaczęło wyglądać jak paradoks: że najbardziej liberalny, rynkowy ustrój wyrósł na najbardziej zdyscyplinowanej i religijnej kulturze Europy. Protestancka etyka pracy stworzyła mentalny fundament pod liberalizm i kapitalizm. Dlaczego? Po pierwsze: protestantyzm przeniósł odpowiedzialność na jednostkę. Katolik mógł liczyć na sakramenty, spowiedź, pośrednictwo Kościoła. Protestant — nie. Jego życie moralne było jego własnym projektem, a pracowitość dowodem, że idzie dobrą drogą. To świetnie pasowało do liberalizmu, który mówi: „Twoje życie = twoje wybory”. Po drugie: praca stała się wartością duchową. U Webera to sedno: dla protestanta praca nie była środkiem do zarobku, ale moralnym obowiązkiem, lenistwo było niemal grzechem. To tworzyło kulturę ludzi odpowiedzialnych i gotowych do wyrzeczeń — idealnych do budowania kapitalizmu. Po trzecie: protestantyzm nie bał się bogacenia. W katolickiej Europie bogactwo bywało podejrzane („łatwiej wielbłądowi przejść przez ucho igielne…”), w protestanckiej — było znakiem Bożego błogosławieństwa, jeśli tylko pochodziło z ciężkiej pracy i uczciwego życia. To zabiło kulturowy opór wobec przedsiębiorczości. I po czwarte: protestancki model wspólnoty był lokalny, oddolny, wolnościowy. Parafie wybierały swoich pastorów, wspólnoty były autonomiczne, Kościół nie był monolitem sterowanym z jednego centrum. To niemal polityczne laboratorium liberalizmu. Dlatego narody o protestanckiej kulturze — Holandia, Anglia, Szwecja, Niemcy północne — stały się kolebką kapitalizmu i nowoczesnego liberalizmu. Weber, mówiąc wprost, twierdził: system wolnościowy wymaga ludzi, którzy potrafią się sami kontrolować. Dlatego religijność i liberalizm tak długo chodziły razem. Liberalizm ekonomiczny potrzebował czegoś, co utrzyma społeczeństwo w ryzach bez państwowego przymusu. Protestantyzm zrobił to idealnie. Weber stawiał sprawę brutalnie: kapitalizm nie mógł się narodzić w kulturze, która nie wierzy w sens pracy, oszczędzania i samodyscypliny. A protestantyzm takie wartości produkował masowo.

Dlaczego liberałowie nie chcą referendów?

Najkrótsza odpowiedź brzmi: bo instynktownie nie ufają polityce opartej na emocjach. Liberalizm opiera się na przekonaniu, że wolność jednostki trzeba chronić przed tyranią większości. A referendum to właśnie sytuacja, w której większość może nagle zdecydować o czymś bardzo poważnym — często pod wpływem prostych haseł, strachu albo chwilowej mody. Liberałowie wolą decyzje procesowe. Pamiętają też, że w wielu miejscach plebiscyty stały się narzędziem populistów — od Brexitu po referenda u Orbána i Putina. Dlatego wolą demokrację przedstawicielską: mniej widowiskową, ale bardziej odporną na chwilowe nastroje. 

Skoro religijność wpływa na dyscyplinę społeczną, to czy społeczeństwa ateistyczne są skazane na anarchię?

Brak religii nie oznacza braku norm. Oznacza tylko, że normy trzeba zbudować na czymś innym niż autorytet Boga. I w praktyce świeckie społeczeństwa przyjmują zwykle trzy modele: technokratyczny porządek (Singapur, Japonia), mocne, ale nieideologiczne państwo (Chiny, część Europy Środkowej), albo świecką demokrację opartą na wysokim kapitale społecznym i zaufaniu (Skandynawia, Kanada). Wszystkie te systemy działają dlatego, że ludzie mają silne nawyki współpracy i respektowania zasad. Anarchia pojawia się dopiero tam, gdzie ateizm łączy się z brakiem instytucji i edukacji — nie dlatego, że ludzie nie wierzą w Boga, tylko dlatego, że nikt wcześniej nie zbudował im świeckiej kultury odpowiedzialności.

Czy anarchia paradoksalnie tworzy grunt pod totalitaryzmy? Czy jest niszczeniem wolności?

Tak — skrajna wolność prowadzi do skrajnej kontroli. Kiedy państwo traci zdolność do egzekwowania prawa, ludzie przestają czuć się bezpieczni. A gdy brakuje bezpieczeństwa, społeczeństwa zaczynają błyskawicznie szukać „silnej ręki”. To dokładnie ten moment, w którym pojawia się ktoś, kto mówi: „zrobię porządek”, i ludzie mu wierzą, bo chaos wydaje się groźniejszy niż autorytaryzm. Tak powstawały reżimy XX wieku: weimarska Republika była sparaliżowana, Rosja po rewolucji pogrążona w wojnie domowej, a częściowo podobny mechanizm widać dziś w państwach, gdzie słabe instytucje nie potrafią utrzymać ładu. Anarchia nie jest więc stanem wolności — jest stanem bezbronności, a bezbronność sprawia, że ludzie oddają wolność w zamian za stabilność. I robią to szybciej, niż chcieliby liberałowie i wolnościowcy. Wolność potrzebuje reguł i instytucji; gdy ich nie ma, rodzi się pustka, którą totalitaryzm potrafi wypełnić błyskawicznie.

Dlatego mówi się, że żyjemy już nie w demokracjach, lecz w plutokracjach – czyli systemach, gdzie bogaci mają realny wpływ na politykę?

To nie jest teoria spiskowa — to rzeczywistość poparta twardymi przykładami. W wielu miejscach formalne mechanizmy demokracji działają, ale realną siłę mają ci, którzy kontrolują pieniądze, media albo technologie. Najmocniejszy przykład to Stany Zjednoczone, gdzie decyzja Sądu Najwyższego Citizens United z 2010 roku otworzyła drogę do praktycznie nieograniczonego finansowania kampanii przez tzw. super-PAC-i. Od tamtej pory wybory kosztują miliardy, a kandydat bez wielkich sponsorów praktycznie nie istnieje. W praktyce oznacza to, że ogromny wpływ na politykę mają miliarderzy tacy jak Sheldon Adelson, bracia Koch czy Michael Bloomberg — każdy na swój sposób kształtował kierunki polityczne całych partii. Inny przykład to Rosja lat 90., gdzie oligarchowie dosłownie „wybrali” Jelcyna w wyborach prezydenckich, finansując media i kampanię. System formalnie był demokratyczny, ale realnie stał się oligarchiczny. Politycy, którzy nie byli lojalni wobec finansowych grup, nie mieli żadnych szans — aż do momentu, gdy Putin zastąpił oligarchię plutokratyczną oligarchią państwową. Włochy Berlusconiego to sytuacja, w której polityk po prostu posiadał media, które miały wpływać na wyborców. W praktyce był premierem i właścicielem prywatnego imperium medialnego jednocześnie — połączenie nie do pogodzenia w czystej demokracji. Współcześnie widać nową formę plutokracji: technologiczną. Wpływ właścicieli cyfrowych gigantów — Muska, Zuckerberga, Bezosa — jest tak duży, że decyzje jednej platformy potrafią przechylić wynik wyborów, sparaliżować ruchy społeczne albo wypchnąć do polityki określone narracje. Plutokracja stała się mniej widoczna, ale bardziej wszechobecna — w algorytmach, danych, reklamach i informacjach, których większość obywateli nawet nie wie, że są kształtowane celowo. Dlatego mówi się, że większość ludzi żyle nie tyle w demokracjach, ile w demokracjach zdominowanych przez pieniądz: głos obywatela wciąż istnieje, ale głos pieniędzy jest dużo głośniejszy.

W przeszłości mówiło się już, że końcem historii będzie marksizm, w erze globalizacji, że końcem jest liberalna demokracja. 

Marksizm miał być ostatnim ustrojem, bo według Marksa historia rozwija się w sposób deterministyczny: kolejne formacje – niewolnictwo, feudalizm, kapitalizm – miały prowadzić do jednego finału, czyli komunizmu, w którym znikną klasy, własność prywatna i wyzysk. Marks uważał, że to nie ideologia, lecz nauka: jeśli siły produkcji osiągną pewien poziom, społeczeństwo musi wejść na kolejny etap. Dlatego komuniści wierzyli, że komunizm jest nieuchronny, a nawet „naukowo gwarantowany”. Później Fukuyama powiedział to samo o liberalnej demokracji: że po upadku komunizmu nie ma już alternatywy, więc świat dotarł do ustrojowego finału. Dziś widać, że oba te przewidywania były raczej życzeniami niż analizą. Marks przecenił racjonalność człowieka, a Fukuyama – stabilność demokracji.

Czy dzisiaj widać jakiś koniec?

Nie. Żyjemy w epoce, która nie kieruje się jedną logiką. Raczej ścierają się trzy modele: liberalny, autorytarno-kapitalistyczny i plemienno-populistyczny. Każdy jest silny w innym miejscu, każdy ma inne zaplecze kulturowe i każdy działa według odmiennych zasad. Nie ma więc jednego kierunku, który pochłania resztę. Jeśli coś możemy powiedzieć, to że zamiast „końca historii” mamy jej przyspieszenie – zbyt duże, by jakikolwiek ustrój ogłosił się ostatnim.

Ustroje rozbijają nastroje społeczne, ale też działania z zewnątrz – współcześnie ograniczone nie kilometrami, ale przepływem danych. Podczas wojen hybrydowych atak kinetyczny często poprzedzany jest działaniami mającymi wpłynąć na stabilność atakowanego państwa – przez rozbicie jego jedności i porządku prawnego.

Kiedyś państwa podkopywały siebie nawzajem propagandą, sabotażem, wspieraniem buntów czy agenturą wpływu. Dziś robią to samo, tylko szybciej, taniej i skuteczniej dzięki technologiom, które pozwalają dzielić społeczeństwa w czasie rzeczywistym. Rosyjskie działania wobec Ukrainy w 2014 roku zaczęły się od masowej kampanii dezinformacji — zanim padły strzały, padło zaufanie. Podobnie wyglądało rosyjskie zaangażowanie w wybory w USA w 2016 roku: farmy trolli, sztuczne podkręcanie konfliktów rasowych i kulturowych, szerzenie fake newsów. Podobne narzędzia były i są używane wobec państw bałtyckich, Polski czy Czech — nie po to, by je zająć, ale by podzielić ich społeczeństwa i osłabić zaufanie do instytucji. Chińskie akcje wobec Tajwanu działają na tej samej zasadzie, chodzi o rozmycie rzeczywistości, sianie wątpliwości, podgrzewanie emocji. Wojna hybrydowa to nie całkiem nowa broń, tylko zmodernizowana wersja starej zasady: najpierw rozbij społeczeństwo, potem osłabisz państwo. 

Może pułapką jest tu zbytni pluralizm polityczny demokratycznych państw? Dwie partie to dwa systemy wartości, które kontrolują się i wymieniają. Więcej ugrupowań to przesuwanie granic wolności myśli, doskonałe pole do głoszenia populistycznych haseł i braku odpowiedzialności za słowa.

W Stanach Zjednoczonych czy Wielkiej Brytanii konserwatyści od dekad korygują nadmiar idealizmu, postępowcy zaś nadmiar sztywności. Ten rytm działa jak system samooczyszczania, dzięki temu wahadło nie wybija się za daleko. Problem zaczyna się wtedy, gdy pluralizm jest tak duży, że polityka zamienia się w patchwork małych, wąsko zdefiniowanych plemion, które nie tylko nie chcą kompromisu, ale wręcz na nim tracą. W efekcie państwo nie potrafi działać, a instytucje stają się areną przepychanek. To dobrze widać w Izraelu — zbyt wiele partii sprawia, że rząd upada średnio raz na dwa lata, bo koalicje są zlepiane z frakcji, które nic ze sobą nie łączy poza chęcią przetrwania. Ale dwupartyjność też ma swoje koszty. Gdy dwa bloki monopolizują scenę, spór staje się plemienny, a nie merytoryczny — jak w USA po 2016 roku. Niby jest stabilniej, ale cena to głęboka polaryzacja. Gdy jedna strona przegrywa, nie mówi: „akceptuję wynik”, tylko: „to koniec świata”. Zamiast płynnego wahadła robi się skok wahadła, a społeczeństwo traci wspólne pole rozmowy. 

Sandro Pertini pochylając się nad demokracją wskazywał różnice pomiędzy komunizmem a socjalizmem. „W dyscyplinie skupia się siła, ale też słabość partii komunistycznej, która jest zwarta, a jednocześnie nie pozwala na wymianę poglądów. Z kolei my, socjaliści, za wymianę poglądów płacimy zbyt wysoką cenę – nurty myśli przekształcają się w zorganizowane frakcje, partie w partii”.

To cena za otwartość, którą socjaliści płacą dlatego, że nie wierzą w jedną, narzuconą z góry linię. Zbytni pluralizm może być pułapką, ale brak pluralizmu też jest pułapką.  System dwupartyjny działa, jeśli partie są szerokie, elastyczne i zdolne do kompromisu. Jeśli się radykalizują, dwupartyjność zamienia się w zimną wojnę domową. Jeśli zaś pluralizm jest zbyt rozdrobniony, polityka traci sterowność. Najzdrowsze modele są pośrodku: takie jak w Skandynawii czy Niemczech, gdzie pluralizm istnieje, ale partie potrafią tworzyć stabilne koalicje. Wtedy wahadło działa, ale nie wypada z ram.

Czy w związku z rozłamami w demokracjach socjalistycznych, demokracje kapitalistyczne mają przewagę?

Demokracje socjalistyczne mają tendencję do rozszczepiania ideowego — bo socjalizm sam w sobie jest ruchem moralnym, który bardzo łatwo dzieli się na skrzydła: bardziej rewolucyjne, bardziej reformistyczne, bardziej państwowe, bardziej związkowe. Każde z nich uważa, że reprezentuje „prawdziwą” wrażliwość społeczną, więc konflikty wewnętrzne są ostrzejsze niż w partiach centrowych. To tworzy kulturę frakcyjności, którą Pertini tak dobrze opisał. W kapitalistycznych demokracjach rozłamy zwykle mają charakter pragmatyczny: spór o podatki, o politykę fiskalną, o regulacje. W demokratycznych ruchach socjalistycznych to „zdrada ideałów” kontra „realizm polityczny”. A moralne rozłamy są zawsze głębsze i trudniejsze do zasypania.

W polityce natomiast stabilność zwykle wygrywa z idealizmem. Socjalistyczne demokracje mają większą energię społeczną, ale mniejszą spójność organizacyjną. Demokracje kapitalistyczne częściej tworzą dłuższe koalicje: ich spory są twardsze, ale mniej dramatyczne. Są one z reguły oparte na partiach szerokiego środka: liberałach, chadekach, umiarkowanych konserwatystach. Te formacje skupiają ludzi o różnych poglądach gospodarczych i światopoglądowych, więc naturalnie uczą się kompromisu. Ich siłą jest to, że potrafią wchłaniać napięcia, zamiast je multiplikować.

Socjaliści twierdzą, że tak zwane silne przywództwo w państwie to w dłuższej perspektywie nie tylko wyroki śmierci dla „zdrajców stanu”, przepełnione więzienia, terror, ale także inflacja. „W Chile, odkąd rządzi Pinochet, ceny wzrosły o 500% – przywołuje Pertini. – Kto zapłacił i nadal płaci za inflację? Drobne mieszczaństwo, które było przeciwne Allende i łudzi się, że ma wspólne interesy z wielkim kapitałem”. 

Silne, autorytarne przywództwo z reguły sprzyja dużym koncernom, a nie ogółowi przedsiębiorców ani konsumentów. Dyktatura ułatwia koncentrację kapitału, uprzywilejowanie niektórych podmiotów i arbitralne decyzje regulacyjne, co faworyzuje firmy blisko związane z władzą, jednocześnie ograniczając konkurencję, innowacyjność i siłę nabywczą społeczeństwa. Silny przywódca prawie zawsze oznacza duży koszt gospodarczy, nawet jeśli na początku wygląda to inaczej. 

W normalnym czasie, zgoda. Ale co z czasami kryzysu? Hermann Göring w czasie procesu norymberskiego powoływał się na słowa Franklina D. Roosvelta, który miał ocenić, że po kryzysie gospodarczym, w latach 30. ludzie porzucili demokrację, ponieważ ta wydała na świat osoby zbyt słabe, aby dać swoim narodom pracę. 

Dyktatura bywa mylona z lekarstwem na kryzys, ponieważ w krótkim okresie potrafi narzucić porządek, zdyscyplinować społeczeństwo i wykazać „sukcesy” gospodarcze, takie jak szybki spadek bezrobocia czy wzrost PKB. Przykładem są nazistowskie Niemcy, gdzie boom infrastrukturalny (autostrady), zbrojenia i programy robót publicznych stworzyły obraz odbudowy, lecz opierały się na długu, militaryzacji i wykluczeniu całych grup z rachunku kosztów. W dłuższej perspektywie był to wzrost pozorny, bo nie tworzył trwałej, innowacyjnej gospodarki, lecz podporządkował ją wojnie.

Hitler i III Rzesza uchodzili w latach 30. za przykład spektakularnej odbudowy. Niespełna pół wieku później o cudzie gospodarczym mówiło się w kontekście Pinocheta i Chile. Tymczasem ten cud skończył się gigantyczną inflacją, powrotem masowego bezrobocia i zubożeniem drobnego mieszczaństwa. W Argentynie podczas rządów junty z lat 70. również dochodziło do eksplozji inflacji i zadłużenia. W Turcji Erdoğana inflacja sięgała poziomów dwucyfrowych przez lata — bo silna jednostka niszczy niezależność banku centralnego. W Zimbabwe Mugabe doprowadził do hiperinflacji sięgającej milionów procent, bo dyktatura zawsze prędzej czy później próbuje ratować się drukiem pieniądza. We współczesnej Rosji i Wenezueli widać to jeszcze wyraźniej: im bardziej władza koncentruje się w rękach jednej osoby, tym mniej stabilne stają się fundamenty gospodarki. Powód nie sprowadza się do samego „zamknięcia na handel”, choć to też bywa ważne. Problemem jest przede wszystkim zniszczenie instytucji, które w demokracji pilnują, by gospodarka nie wymknęła się spod kontroli. Niezależny bank centralny, niezależne sądy gospodarcze, wolne media ujawniające nadużycia, przejrzystość wydatków publicznych, mechanizmy kontroli korupcji. Silny przywódca często uznaje te instytucje za przeszkodę, przejmuje je lub likwiduje. Co sprawia, że gospodarka zaczyna opierać się nie na zasadach, tylko na woli jednego człowieka. I wtedy pojawia się inflacja, pojawia się chaos, kumoterstwo, nepotyzm — wszystko to, co uderza przede wszystkim w klasę średnią. Wielki kapitał poradzi sobie zawsze, biedni nie mają wiele do stracenia. To drobne mieszczaństwo płaci za dyktatury.

Usłyszałem ostatnio, że bez wizji jesteśmy albo petentem, albo kimś, kto zgłasza roszczenia i dlatego indyferentyzm jest groźny. Wydaje mi się jednak, że trudno jednocześnie zachować dystans wobec spraw własnego kraju i być żywo zainteresowanym tym, co się w nim dzieje. 

To jedno z najtrudniejszych pytań politycznych, bo dotyka tego, co powinien robić obywatel, żeby nie stać się ani cynikiem, ani fanatykiem. I rzeczywiście: indyferentyzm, czyli obojętność, jest groźny — bo wtedy polityka staje się domeną najsilniejszych i najbardziej krzykliwych. Ale jednocześnie przesadna „gorączka obywatelska” potrafi zamienić człowieka w żołnierza jakiejś sprawy, który przestaje myśleć samodzielnie. 

Jaka jest na to recepta?

Są różne. W stabilnych demokracjach (w Skandynawii, Kanadzie, Japonii) najlepsza postawa obywatela to „czujny spokój”: zainteresowanie polityką, ale bez życia nią. Państwo ma instytucje, więc nie trzeba codziennie „ratować kraju”, zbyt duże emocje są tam przeszkodą. W demokracjach kruchych (Polska, Węgry, część Ameryki Łacińskiej) potrzeba większego zaangażowania – obywatel jawi się tu jako strażnik reguł gry, a jego obojętność staje się zgodą na to, żeby silniejsi przepchnęli swoje interesy. Jednocześnie jednak zbyt silne emocje społeczne prowadzą do polaryzacji – to trudna równowaga. W państwach autorytarnych (Rosja, Iran) obywatel, który chce zachować dystans, musi działać niemal podskórnie: interesować się państwem, obserwować działania rządzących, wspierać inicjatywy oddolne, ale nie wchodzić w otwarty konflikt, bo to nieskuteczne lub wręcz groźne działanie. Tam zaangażowanie musi być inteligentne, a nie heroiczne. W krajach bardzo tradycyjnych (jak wiele miejsc w Afryce czy Azji) ustrój powinien opierać się na lokalnych strukturach: starszyźnie, konsensusie wspólnoty, kulturze rozmowy, a nie na modelach importowanych z Zachodu. Najgroźniejszy jest tam indyferentyzm wobec lokalnych tradycji, bo w takim przypadku kraj dostaje ustrój, którego mieszkańcy nie czują. W krajach o dużej różnorodności (patrz Indie, Nigeria, Stany Zjednoczony) najlepszy jest ustrój federalny albo pół-federalny, gdzie każdy region ma pewien margines autonomii. W takich społeczeństwach zbyt jednolita władza szybko produkuje bunt. 

Krótko mówiąc: nie ma jednego ustroju idealnego. Są ustroje, które działają tylko w określonych warunkach kulturowych i gospodarczych.

Czyli nie ma jednego systemu, który ekonomicznie najbardziej się opłaca?

Gdyby stabilność była jedyną wartością, najlepszymi państwami na świecie byłyby dyktatury, bo one potrafią utrzymać spokój siłą. A jednak one zwykle popadają w stagnację, korupcję i izolację. Historia pokazuje, że rozwój wymaga czegoś więcej niż tylko równych dróg i spokojnych ulic. Brak chaosu to fundament, bez którego żaden rozwój nie ruszy, ale sam fundament nie postawi budynku. Naprawdę sprzyjający rozwojowi system tworzą: zaufanie (Japonia, Dania, Kanada są bogate dlatego, że ich obywatele zakładają dobre intencje innych – zaufanie redukuje koszty transakcyjne, minimalizuje korupcję, przyspiesza decyzje), przewidywalność prawa (która mówi inwestorom „wiem, co będzie jutro” – to główna przewaga demokracji zachodnich nad Rosją), innowacyjność (w Chinach państwo pozwoliło eksperymentować, tworzyć firmy, ryzykować, w przeciwieństwie do krajów, które tłumią pomysły oddolne) i jakość elit (kiedy elity są skorumpowane lub populistyczne, stabilność staje się atrapą – jest pozorna, a pod powierzchnią rośnie gniew).

„Działanie demokracji ma nieco wspólnego z algorytmem korelacji błędów – nie jest to proces nieomylny, ale daje możliwości naprawiania złych decyzji” – uważa fizyk Artur Ekert. 

To bardzo trafne porównanie. W fizyce, szczególnie w informatyce kwantowej, algorytmy korekcji błędów służą do stabilizowania niestabilnych układów. Wiemy, że żaden układ — zwłaszcza kwantowy — nie jest wolny od szumów i fluktuacji. Nie chodzi więc o ich całkowite wyeliminowanie, tylko o stworzenie mechanizmu, który pozwala błędy wykrywać, rozumieć i korygować, zanim rozpadnie się cały system. Dokładnie tak działa demokracja: jest z natury podatna na błędy — populizm, manipulację, nierówności informacyjne — ale jednocześnie zawiera w sobie procedury samonaprawcze: wolne media, niezależne sądy, wybory, protesty, obywatelskie nieposłuszeństwo. To wszystko są, w pewnym sensie, mechanizmy korekcji błędów społecznych. Autorytarne systemy, przeciwnie, działają jak zamknięte układy bez sprzężenia zwrotnego. Tam błędy się kumulują, bo nie ma kanałów korekty – władza eliminuje sygnały o tym, że coś idzie nie tak. Na krótką metę daje to pozory stabilności, ale długofalowo prowadzi do zapaści, bo system traci zdolność do adaptacji. Demokracja jest więc z natury głośna, chaotyczna, pełna tarć – ale dzięki temu żywa. Zresztą, sam Artur Ekert, mówiąc o tej analogii, nawiązuje do głębszej idei: że informacja, niezależnie od tego, czy przepływa w sieci komputerowej, czy w społeczeństwie, wymaga mechanizmów weryfikacji i odnowy. Demokracja, jeśli spojrzeć na nią jak na system obliczeniowy, to właśnie taki proces iteracyjny — popełnia błędy, ale potrafi się na nich uczyć. W pewnym sensie można powiedzieć, że dojrzałość polityczna społeczeństwa mierzy się nie liczbą błędów, ale zdolnością ich korygowania. W tym sensie demokracja jest najbardziej „inteligentnym” systemem społecznym, jaki ludzkość wymyśliła — nie dlatego, że zawsze ma rację, ale dlatego, że ma wbudowaną funkcję uczenia się na błędach.

A co myślisz o prawie międzynarodowym? Czy organizacje ponadnarodowe powinny dyktować ludziom rządzącym w danych państwach, co te mogą, a czego nie mogą robić? Szczególnie, gdy dotyka to lokalnych tradycji, zasobów? Czy na skutek wskazań międzynarodowych forów konserwatywne społeczności powinny wyrzec się praw wynikających z rozumienia religii (skrajny przykład: mordowanie homoseksualistów w Iranie)? Czy ludzie powinni być sądzeni przez przedstawicieli obcych państw za coś, co nie jest u nich przestępstwem? Tu znów przypomina mi się proces norymberski. Zanim utworzono międzynarodowy trybunał, prowadzenie wojny agresywnej nie stanowiło czynu przestępnego. 

Prawo międzynarodowe jest zawsze balansowaniem między dwiema wartościami: suwerennością państw i uniwersalnymi normami, które mają chronić życie, godność, środowisko. Są sytuacje, w których prawo międzynarodowe negocjuje i takie, kiedy ma obowiązek reagować. Wydobycie węgla czy ropy jest kwestią gospodarczą i tu prawo międzynarodowe nie tyle „każe”, co „zachęca”: przez traktaty, porozumienia klimatyczne, fundusze przejściowe. Ale są tradycje, których świat nie może tolerować — jak egzekucje homoseksualistów, kamienowanie kobiet, niewolnictwo, tortury. To nie jest lokalne prawo zwyczajowe, to złamanie podstawowych norm, które świat przyjął po II wojnie światowej. Gdyby świat zostawił każdemu państwu absolutne prawo do robienia tego, co uważa za zgodne ze swoją tradycją, wrócilibyśmy do epoki, w której silniejszy miał rację, a słabszy ginął. Zbrodnie popełnione przez nazistów były tak skrajne, że brak reakcji świata byłby równoznaczny z akceptacją. Norymberga wprowadziła zasadę, która dziś jest fundamentem: są czyny tak złe, że nie da się ich usprawiedliwić żadnym „prawem krajowym” ani „tradycją”. To była lekcja: moralność międzynarodowa musi być ponad lokalnym prawem, gdy to lokalne prawo służy zbrodni. Czy to jest ingerencja w suwerenność? Oczywiście. Ale nie każda suwerenność jest święta. 

Porwanie, na rozkaz Donalda Trumpa, prezydenta Wenezueli, w związku z kontaktami jego oraz jego ludzi z narkobiznesem (który godzi w interesy USA), to nie przesadne działanie?

Zgodnie z ustalonymi zasadami Karty Narodów Zjednoczonych, państwo nie może użyć siły wobec innego suwerennego państwa, chyba że: zostało zaatakowane (prawo do samoobrony) lub działa na podstawie mandatu Rady Bezpieczeństwa ONZ. Interwencje jednostronne bez zgody ONZ albo wyraźnego zagrożenia naruszają prawo międzynarodowe. Czyny, jakich dopuszczają się reżimy, o ile przybierają skalę zbrodni przeciwko ludzkości lub zbrodni międzynarodowych, powinny być rozpatrywane przez Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze. W Statucie Rzymskim wyróżniono typy zbrodni międzynarodowych: ludobójstwo, zbrodnie wojenne oraz planowanie lub prowadzenie wojny naruszającej Kartę ONZ.

Państwo, które morduje swoich obywateli, nie wykonuje suwerenności — nadużywa jej. I dlatego świat zbudował system praw człowieka, który mówi: jest granica, której nie wolno przekroczyć, nawet jeśli twoja religia, historia czy polityka mówią inaczej. Inaczej nie byłoby żadnej różnicy między cywilizacją a dżunglą.

A czy ta granica wciąż nie jest płynna? Który ustrój tak naprawdę najbardziej pasuje do homo sapiens?

Homo sapiens to istota z jednej strony głęboko indywidualistyczna, ciekawa, eksperymentująca, z drugiej społeczna, potrzebująca przynależności, hierarchii i poczucia bezpieczeństwa. W toku ewolucji żyliście w małych grupach łowiecko-zbierackich, gdzie decyzje zapadały wspólnie, ale autorytet starszyzny czy przywódcy był uznawany. To nie była demokracja w sensie współczesnym, lecz raczej plemienny konsensus z elementami przywództwa. Można powiedzieć, że wasz gatunek biologicznie „lubi” ustrój, który łączy partycypację ze strukturą. Patrząc z perspektywy ewolucyjnej i psychologicznej, najbardziej naturalny dla waszego gatunku jest ustrój oparty na równowadze między wolnością jednostki a wspólnotową kontrolą — coś, co w praktyce najbliższe jest demokracji liberalnej z elementami wspólnotowymi. Demokracja liberalna – choć sztuczna i wymagająca intelektualnego wysiłku – jest jak najbardziej zgodna z naturą człowieka, bo tworzy dynamiczną równowagę między chaosem a porządkiem. Pozwala jednostkom realizować własne cele, ale w ramach reguł, które chronią wspólnotę. Nie jest idealna, ale daje przestrzeń na różnorodność — a różnorodność to klucz do przetrwania gatunku. Natomiast ustroje autorytarne czy totalitarne działają wbrew ewolucyjnej strukturze ludzkich społeczności. Wymuszają posłuszeństwo, eliminując naturalną wielogłosowość. To trochę tak, jakby jeden neuron chciał sterować całym mózgiem – przez chwilę może się wydawać, że działa szybciej, ale w dłuższej perspektywie prowadzi to do zaniku inteligencji systemu.

Czy to nas różni od świata zwierząt? 

Zwierzęta działają instynktownie, wy — refleksyjnie i symbolicznie. Ludzi wyróżnia sposób organizacji i stopień elastyczności. 

W przypadku zwierząt mówimy o królestwie – w stadach są niewątpliwi przywódcy.

W świecie zwierząt można znaleźć niemal wszystkie modele ustrojowe — od autokracji po coś, co przypomina demokrację czy anarchię, model przywództwa jest zaskakująco zróżnicowany. U lwów samiec alfa dominuje, broni terytorium i zapewnia bezpieczeństwo stadu, ale wbrew stereotypom to lwice decydują o kierunku wędrówek i o tym, kiedy polować. Stada słoni prowadzą doświadczone samice – decydują nie siłą, lecz pamięcią: wiedzą, gdzie jest woda. Wilcze watahy to rodziny, decyzje o ruchu stada są często kolektywne. U pszczół i mrówek królowa nie rządzi, lecz pełni funkcję reprodukcyjną – cała kolonia działa dzięki złożonym sygnałom chemicznym, czyli swego rodzaju biologicznemu konsensusowi. W grupach delfinów obserwuje się rotacyjne przywództwo, zależne od sytuacji: inne osobniki prowadzą, gdy chodzi o polowanie, inne – gdy o obronę. U bonobo hierarchia jest matriarchalna, a konflikty rozwiązywane są przez więzi społeczne i… erotyczne – to społeczeństwo oparte bardziej na współpracy niż dominacji. Widzimy więc, że natura testowała różne modele władzy: siłę, doświadczenie, liczebność, empatię, komunikację. Człowiek jest w tym kontinuum. Wasza demokracja to w istocie złożony rozwój plemiennego konsensusu, tylko przeniesiony w skalę cywilizacyjną. W tym sensie polityka jest po prostu przedłużeniem ewolucji – tyle że prowadzonym w języku idei. By wy naturalne modele potraficie świadomie modyfikować, budować wokół nich instytucje, prawa, a nawet ideologie.

Thomas Hobbes wygłosił niegdyś nośny pogląd, że jednostki, obawiając się dzikości stanu natury, dobrowolnie zrzekły się części swojej wolności na rzecz dyktującej prawa władzy. W zamian otrzymują bezpieczeństwo, porządek i ochronę życia, które filozof uznał za wartość nadrzędną wobec politycznych swobód. Z tą konkluzją nie zgodziłby się z pewnością główny bohater komiksu „V jak Vendetta”, który sprzeciwiał się zniszczeniu wolności w imię ratowania przed chaosem i gotów był poświęcić swoje życie za zmiany.

V twierdzi, że bez wolności człowiek staje się narzędziem i że wolność wymaga niekiedy sprzeciwu wobec prawa. Jako bohater literacki działa w świecie, w którym wszystkie pokojowe narzędzia zostały zniszczone — media są kontrolowane, opozycja uciszona, prawo wykorzystywane jako broń. W takim świecie reformy nie działają, bo nie ma już niczego, na czym można je oprzeć. Gdyby system w V jak Vendetta był choć trochę otwarty, choć trochę reformowalny — V byłby terrorystą. Ale w świecie totalnej opresji czasem bunt jest skutkiem, a nie kaprysem. V jest przekonany o tym, że państwo istnieje dla obywateli i zachęca do rewolty, bo w jego świecie nie ma już nic innego, co mogłoby obudzić ludzi. Chce tylko jednego: zburzyć system, który udaje porządek, choć faktycznie jest więzieniem. Autor komiksu Alan Moore mówi tym samym: jeśli państwo całkowicie zamknie obywatelom drogę do zmiany — wtedy to państwo samo tworzy rewolucjonistów. I stawia pytanie: czy niszczenie opresyjnego państwa prowadzi do czegoś lepszego? Bo rewolucja może być konieczna — ale jej rezultat bywa niemożliwy do przewidzenia.

Co rodzi pytanie: czy należy przestrzegać prawa, kiedy prawo nie zależy od ludzi? 

To pytanie jest jednym z najstarszych w historii prawa: czy prawo obowiązuje zawsze, czy tylko wtedy, gdy jest sprawiedliwe? 

No właśnie. Bo co, jeśli prawo przestaje być sztuką dobra i słuszności, kiedy dobro ludu przestaje być najwyższym prawem? Czy ludzie wciąż są niewolnikami praw, kiedy najwyższe prawo jest największym bezprawiem? W końcu, jak głosili rzymianie, z bezprawia nie powstaje prawo.

Profesor Jerzy Zjadło w książce „Minima iuridica” mówi o minimalnej konstytucji praw – moralnym szkielecie prawa, zestawie zasad, które mają obowiązywać nawet wtedy, gdy państwo staje się niesprawiedliwe. W praktyce wygląda to tak: jeśli prawo przestaje wynikać z rozumu, z dobra wspólnego i z wzajemnej odpowiedzialności, to ludzie zaczynają je traktować nie jak normę, ale jak narzucone polecenie. A prawo, które jest tylko poleceniem — przestaje być prawem. Właśnie dlatego Zajadło mówi o minima iuridica: pewnych zasad nie wolno przekroczyć, bo gdy je przekroczysz, nie masz już systemu prawnego, tylko aparat przymusu.

Jakie minimalne normy muszą być spełnione?

Weźmy choćby rzymską maksymę: „niech będzie wysłuchana i druga strona”. To nie jest ozdobnik — to fundament uczciwego procesu. Jeśli go zlikwidujesz, formalnie masz prawo, ale materialnie masz bezprawie. To samo z zasadą „komu to przyniosło korzyść?”. To ostrzeżenie przed nadużyciem, przed prawem pisanym pod jedną grupę.

O tym, że „sztuczki prawne nie stanowią prawa”, nauczał już Cyceron. Z biegiem wieków zaczęto mówić o równości wobec prawa, następnie o równych prawach. Dziś, parafrazując starożytność, można by rzec, że człowiek prawdziwie kochający ojczyznę przestrzega jej praw. Uczciwe płacenie podatków to nowoczesne ujęcie patriotyzmu na czas pokoju. 

Prawo, które nie zna ani dobra, ani słuszności, ani proporcji — jest tylko techniką kontroli. V z V jak Vendetta czuł intuicyjnie, że nie każde „prawo” jest prawem. Złożone w dużej mierze z rzymskich paremii minima iuridica istnieją, dlatego, żeby obywatel wiedział, kiedy prawo jest jeszcze prawem, a kiedy stało się narzędziem władzy. Nadają kierunek, zanim sięgnie się po rewolucję.

Dzięki umowie społecznej prawo miało okiełznać przemoc. Dzisiaj przemoc znów wysuwa się na czoło – w gestach, w słowach, w działaniu. 

„Prawo jest siłą bez przemocy; przemoc jest prawem bez mądrości” – ten stary cytat z Ralpha Waldo Emersona być może najtrafniej pasuje do nadchodzącej przyszłości. Przemoc może wygrać chwilę, prawo wygrywa czas.

Jakie powinny być minima iuridica na przyszłość?

Nikt nie może być ponad prawem. Każdy ma prawo być wysłuchany. Żadna tradycja nie usprawiedliwia okrucieństwa. Władza jest powierzona, a nie dana. Dobro wspólne jest ważniejsze niż interes silniejszego. Prawo musi być proste w intencji, choć złożone w wykonaniu.

Prawo ma chronić przed arbitralnością. Jednocześnie musi odzyskać zdolność adaptacji do świata. W dobie dynamicznego postępu technologicznego i globalnych procesów zachodzących w czasie rzeczywistym przedsiębiorcy operują w szarej strefie regulacyjnej, społeczeństwo traci zaufanie do instytucji, a narracje populistyczne zyskują grunt. Ciekawe symptomy adaptacji już widać: e-sądy w Estonii i Wielkiej Brytanii realnie skracają postępowania, platformowe rozwiązywanie sporów (ODR) wyciąga miliony konfliktów poza tradycyjną salę sądową, a „regulatory sandboxes” pozwalają testować innowacje zanim zostaną objęte pełnym reżimem prawnym. Prawo musi być tworzone iteracyjnie, bardziej modułowo, z wykorzystaniem danych o rzeczywistych sporach. Jeśli tego nie zrobimy, będzie stopniowo wypychane przez regulaminy platform prywatnych, które faktycznie przejmą funkcję normotwórczą.

Gdyby te minima stały się intuicją przyszłych pokoleń, mielibyśmy mniej rewolucji, mniej wendett – życie bez konieczności nieustannej odbudowy. Prawo nie ma być idealne — ma być ludzkie. I wystarczająco mocne, by broniło ludzkości nawet wtedy, gdy ludzie chwilowo zawodzą. 

Więcej Tekstów