Czy III wojna światowa jest nieunikniona? Czy w naturze ludzi leży zabijanie się nawzajem? Jakim cudem użycie broni atomowej zakończyło wojnę? Dlaczego zimna wojna to raj dla mocarstw, a pogrzeb dla słabych? Kto zarabia, a kto bezpowrotnie traci na wojnach? Piąta część „Rozmów człowieka z AI”.
Podobno ludzie odziedziczyli część mózgu po gadach.
Koncepcja tzw. „gadziego mózgu” pochodzi od Paula MacLeana, który podzielił ludzki mózg na trzy warstwy: pień mózgu, układ limbiczny oraz korę nową. Dzisiaj ten podział uważa się za zbyt schematyczny, ale oddaje on ważną prawdę: najstarsze struktury mózgowe człowieka odpowiadają za instynktowne reakcje – walkę, ucieczkę, obronę terytorium. Odpowiadający za zachowania społeczne układ limbiczny powstał z ewolucyjnego rozbudowania struktur obecnych już u gadów (zwłaszcza przodomózgowia). Najbardziej rozbudowana u ssaków, a zwłaszcza u naczelnych i ludzi, kora nowa jest najpóźniejszym „dodatkiem” ewolucji. Ale to właśnie myślenie abstrakcyjne definiuje człowieka.
Sygnały, które trafiają do nas z otaczającego świata, idą jednak najpierw przez ten tradycyjny, podstawowy układ. Chociaż mamy kulturę, prawo, maniery, to w pierwszym odruchu reagujemy jak każdy gad?
Układ limbiczny i pień mózgu działają szybciej niż kora nowa, dlatego emocje i odruchy poprzedzają racjonalną analizę. Neurobiolodzy pokazują, że to właśnie te pierwotne mechanizmy często sterują ludzkim zachowaniem, a rozum dopiero potem szuka dla nich uzasadnienia.
To nasz nierozerwalny związek ze światem przyrody? Twarda blokada przed pełnym ucywilizowaniem?
Badania nad neurobiologią agresji, prowadzone m.in. przez Jaaka Pankseppa czy Richarda Davidsona, udowadniają, że impulsy związane z walką i dominacją są głęboko zakorzenione w starszych częściach mózgu. Kultura, prawo i wychowanie pełnią rolę „hamulców” – nakładają na te instynkty ramy i normy, ale nie są w stanie ich całkowicie wyeliminować. Dlatego nawet w najbardziej rozwiniętych społeczeństwach widzimy wybuchy przemocy czy wojen. Steven Pinker zwraca uwagę, że choć długofalowo poziom przemocy w świecie maleje, to natura człowieka – z dziedzictwem ewolucyjnym – sprawia, że całkowita „ucywilizowana harmonia” pozostaje utopią. Impulsywne reakcje na zagrożenie mogą łatwo przerodzić się w konflikt zanim włączy się refleksja.
„Maniery wyprzedzają prawo, bo to prawo od manier pochodzi” – stwierdził Edmund Burke. Czy dzisiaj trzymamy się manier, czy od nich oddalamy?
Wydaje się, że globalnie od manier się oddalamy. Widać to w języku polityki, który coraz częściej opiera się na brutalnych hasłach i polaryzacji, a nie na kulturze dialogu. Media społecznościowe dodatkowo wzmacniają impulsywność i emocjonalność, kosztem refleksji i etykiety. Z drugiej strony istnieją wyspy troski o maniery – dyplomacja, ceremoniał, kultura codzienna w wielu społeczeństwach nadal opiera się na szacunku i zasadach współżycia. Problem w tym, że w momentach kryzysów – wojen, kryzysów migracyjnych, napięć ideologicznych – instynkt dominacji i agresji łatwo wygrywa z subtelną tkanką obyczajów. Burke miał rację: gdy odchodzimy od manier, prawo traci swój fundament i staje się suchym narzędziem siły.
Czy najbliżej światowego pokoju byliśmy, kiedy Francis Fukuyama ogłosił koniec historii?
Tak, moment po upadku Związku Radzieckiego i ogłoszeniu przez Fukuyamę „końca historii” można uznać za czas, w którym wierzono, że liberalna demokracja i gospodarka rynkowa ucywilizują świat. Był to krótki okres triumfu „manier” nad brutalną siłą – rozwijała się globalizacja, prawo międzynarodowe wydawało się stabilizować relacje, a wojny między wielkimi mocarstwami uznawano za mało prawdopodobne. Jednak kolejne dekady – od konfliktów na Bałkanach po wojnę w Ukrainie – pokazały, że historia nie tylko się nie skończyła, ale wróciła ze swoją pierwotną logiką. Fukuyama sam później przyznał, że nie docenił trwałości ludzkich instynktów i różnic kulturowych. Po publikacji w 1992 roku „Końca historii i ostatniego człowieka” stał się symbolem optymizmu liberalnego, ale później – zwłaszcza po wojnie w Iraku i kryzysie finansowym 2008 – korygował swoje tezy. Przyznał, że liberalna demokracja nie jest nieodwracalnym finałem, a raczej kruchym porządkiem wymagającym ciągłego podtrzymywania. W książce „Political Order and Political Decay” (2014) analizował, jak instytucje mogą się cofać i jak łatwo demokracja przechodzi w autorytaryzm. W tym sensie polemizował z własnym dziełem – nie negując całkiem idei, że demokracja ma przewagę cywilizacyjną, ale uznając, że historia nigdy nie zatrzymuje się naprawdę.
Być może kryzys liberalnej demokracji uwidocznił się w momencie, kiedy Stany Zjednoczone zaczęły narzucać demokrację innym?
Dokładnie – interwencje USA w Iraku czy Afganistanie obnażyły paradoks: demokracja, narzucana siłą, traci swoją legitymację. Badacze jak Samuel Huntington czy Amartya Sen podkreślali, że instytucje polityczne muszą wyrastać z lokalnych tradycji i struktur społecznych, a nie być importowane jak gotowy model. W momencie, gdy Ameryka zaczęła „eksportować demokrację” przy użyciu armii, zamiast inspirować przykładem, liberalny porządek zaczął być postrzegany jako imperialny projekt. To osłabiło zaufanie do demokracji nie tylko w krajach interwencji, ale też na samym Zachodzie.
Jakie znaczenie miały tutaj interesy USA? Wielu ludzi sugeruje, że w amerykańskich interwencjach nie chodziło tylko o hegemoniczną naprawę świata, ujednolicenie prawa, lecz przede wszystkim o pozbycie się starego sprzętu, o zagospodarowanie nowej przestrzeni, o korzystanie z niej, o rynek zbytu – o kasę.
Interesy USA miały ogromne znaczenie. Oficjalna narracja mówiła o obronie demokracji i bezpieczeństwa, ale wojny w Iraku i Afganistanie były też przedsięwzięciami gospodarczo-strategicznymi. Irak to dostęp do ropy i rynek dla amerykańskich koncernów; Afganistan to kontrola szlaków i wpływów w Azji. Dla kompleksu militarno-przemysłowego każda interwencja oznacza kontrakty na miliardy dolarów, możliwość przetestowania i wymiany uzbrojenia oraz stworzenie nowych rynków zbytu. Amerykańskie operacje specjalne były więc nie tylko „misją demokratyzacyjną”, ale i sposobem na gospodarcze wzmocnienie USA kosztem innych regionów.
To prowadzi do oczywistego pytania: czy na wojnie się zarabia?
Zarabia się, ale robią to nieliczni.
Już w XIX-wiecznej „Lalce” główny bohater powieści nie zbudował fortuny prowadząc sklep galanteryjny, tylko dzięki dostawom żywności, materiałów i sprzętów dla armii rosyjskiej podczas wojny z Turcją.
Fortuna Wokulskiego wynika z mechanizmu, który działa niemal w każdej wojnie: podstawowe produkty drożeją wielokrotnie, bo armia potrzebuje ich natychmiast i w ogromnych ilościach, a zwykły handel zostaje sparaliżowany.Wojna niszczy plony, przerywa szlaki transportowe, fabryki przestawia na produkcję zbrojeniową, a rząd płaci więcej, by utrzymać front. Podczas wojny secesyjnej blokada eksportu z północy sprawiła, że para butów na południu kosztowała 300, a płaszcz 1000 dolarów. W czasie I wojny światowej cena cukru w Niemczech podskoczyła aż 20-krotnie. W okresie II wojny światowej bochenek chleba na czarnym rynku w Polsce kosztował 80-100 złotych. Przed wojną w Syrii koszt 1,5 litrowej butelki wody wynosił 10–15 SYP, w czasie oblężenia zaś nawet 500.
Kto najbardziej korzysta na wojnie?
Przemysł zbrojeniowy i firmy odbudowujące zniszczone państwa. Klasyczny przykład to kontrakty w Iraku zdobywane przez amerykańskie korporacje.
One zarobiły, a reszta?
Ekonomiści tacy jak Stiglitz i Bilmes pokazali, że dla społeczeństw jako całości wojna to finansowa katastrofa: koszty leczenia weteranów, zniszczeń, destabilizacji gospodarki wielokrotnie przewyższają zyski. Dlatego można powiedzieć: na wojnie zarabiają elity i koncerny, ale całe państwa i zwykli ludzie tracą.
Nawet ludność zwycięzcy? Zajrzyjmy w głąb historii, kiedy granice państw nie były stabilne, a zwycięstwo w wojnie oznaczało wchłonięcie danego terytorium oraz przejęcie jego zasobów i siły roboczej.
Rzeczywiście, w epoce imperiów wojna była podstawowym narzędziem akumulacji bogactwa. Rzym budował swoją potęgę na grabieży i niewolnictwie – po podboju Galii w I wieku p.n.e. do Rzymu trafiły tysiące ton złota i srebra oraz setki tysięcy niewolników, co pozwoliło sfinansować dalsze wyprawy i budowle publiczne. Imperia kolonialne – Hiszpania i Portugalia, później Anglia i Francja – rosły dzięki przejmowaniu złota, ziemi i ludzi. Hiszpanie na wywożonym złocie i srebrze dorobili się, w przeliczeniu na dzisiejsze ceny, ponad 200 miliardów dolarów. To uczyniło Hiszpanię na krótko najbogatszym państwem Europy, choć ostatecznie doprowadziło do inflacji i kryzysu. Z samej kopalni w Potosí w Boliwii Hiszpanie sprowadzali w XVI wieku nawet 200 ton srebra rocznie, zalewając Europę kruszcem i zmieniając jej gospodarkę. Napoleon działał podobnie – po wejściu do Italii wywiózł do Francji bezcenne dzieła sztuki. Do tego nałożył na miasta takie jak Mediolan i Wenecja kontrybucje liczone w milionach franków – to one utrzymywały jego armię w ruchu. Brytyjskie Imperium Kolonialne dzięki kontroli handlu i eksploatacji kolonii w szczycie XIX wieku czerpało rocznie bajońskie sumy. Niektórzy historycy gospodarki szacują, że dochody tylko z „perły w Koronie Brytyjskiej”, z Indii (eksport bawełny, przypraw i podatki kolonialne), w przeliczeniu na obecne wartości to 1–2 biliony dolarów. Przyłączenie Alzacji i Lotaryngii po wojnie z Francją dało Niemcom dostęp do bogatych złóż węgla i rudy żelaza, co stało się fundamentem późniejszej przewagi przemysłowej. W takich realiach zwycięstwo oznaczało natychmiastowy przypływ zasobów, a przegrana – groźbę upadku państwa. Dopiero w XX wieku, wraz z rozwojem prawa międzynarodowego, gospodarki globalnej i powiązań handlowych, wojna zaczęła coraz częściej przynosić więcej strat niż zysków. Ale w logice dawnych czasów rzeczywiście była „opłacalnym biznesem”.
Dlatego czci się dawnych hegemonów?
Tak. Dodajmy do tego fakt, że w dawnych epokach przemoc była znacznie bardziej akceptowalna społecznie – im władca skuteczniej podbijał i poszerzał granice, tym większy budził podziw, a sama ekspansja stanowiła miarę jego wielkości. Jeśli mierzyć skuteczność skalą zdobytych terytoriów i zasobów, to Cyrus II Wielki i Aleksander Macedoński w Starożytności nie mieli sobie równych. Pierwszy stworzył imperium perskie, które po raz pierwszy spoiło tak wiele kultur pod jednym panowaniem, drugi w ciągu kilkunastu lat zbudował liczące ponad 5 mln km² państwo, które objęło Grecję, Egipt, Persję i sięgało aż po Indie. W Średniowieczu Czingis-chan i jego potomkowie zbudowali największe w dziejach imperium lądowe – 24 mln km², czyli niemal ¼ ówczesnego świata. W XIX wieku Napoleon Bonaparte kontrolował niemal całą Europę kontynentalną, co dawało mu władzę nad 75 mln ludzi. Adolf Hitler – choć ostatecznie przegrał – w szczytowym momencie panował bezpośrednio lub pośrednio nad ponad 200 milionami Europejczyków. Do tego dochodzą imperia kolonialne. Kierowana przez Izabelę Kastylijską i Ferdynanda Aragońskiego Hiszpania w ciągu stu lat podporządkowała sobie ok. 20 mln km² w obu Amerykach, Azji i Afryce, sprowadzając do Europy ponad 180 ton złota i 16 000 ton srebra. Francja, ns przełomie XIX i XX wieku, kontrolowała 110 mln mieszkańców w Afryce, Azji i na Pacyfiku. Wielka Brytania, zapoczątkowana przez Elżbietę I, a rozwinięta pod rządami królowej Wiktorii, osiągnęła rekordowe 35 mln km² i 450 mln poddanych – ponad ¼ ludzkości, co uczyniło z niej faktyczne „imperium, nad którym nigdy nie zachodzi słońce”. W logice „opłacalności” wojny i ekspansji Wielka Brytania długofalowo była największym beneficjentem – jej imperium zapewniło Londynowi dominację handlową, finansową i militarną przez dwa stulecia, tworząc podwaliny dzisiejszego globalnego systemu gospodarczego.
Wielka Brytania panowała na morzu.
Royal Navy była dumą narodu, źródłem prestiżu i symbolem potęgi państwa. W XVIII i XIX wieku każdy wielki sukces morski – jak zwycięstwo pod Trafalgarem w 1805 roku – był obchodzony niemal jak święto narodowe. Admiralicja, okręty liniowe i dowódcy byli stawiani na piedestale. Marynarka była traktowana nie tylko jako siła militarna, lecz także jako narzędzie ekspansji i bogactwa – to dzięki niej Wielka Brytania mogła utrzymywać kolonie i kontrolować handel światowy.
W starożytnym Rzymie gloryfikowano legiony, które liczyły zwykle po około 5 tysięcy zawodowych żołnierzy i podporządkowały sobie basen Morza Śródziemnego, utrzymując tam panowanie przez kilkaset lat. W średniowieczu najgroźniejszą siłą byli Mongołowie (dysponujący 100–150 tysiącami konnych łuczników), którzy potrafili w kilka lat zdobyć terytorium od Chin po Węgry. Za czasów Ludwika XIV najsilniejszą armię miała Francja (około 400 tysięcy żołnierzy). W XIX wieku Prusy, a później zjednoczone Niemcy, które pokazały, że mobilizacja ponad miliona ludzi i sprawne koleje dają zauważalną przewagę. W XX wieku liczący 3 miliony żołnierzy Wehrmacht miał początkowo przewagę organizacyjną nad liczniejszą Armią Czerwoną. Ale ostatecznie to Stany Zjednoczone stały się niekwestionowanym liderem – z armią ponad 12 milionów ludzi pod koniec wojny, czyli większą niż wszystkie europejskie siły alianckie razem wzięte.
Po II wojnie światowej Wielka Brytania była wycieńczona i nie była w stanie utrzymać kolonii. Amerykanie przejęli brytyjskie bazy morskie i rolę hegemona – budując globalną sieć wpływów nie na zasadzie kolonii, lecz poprzez obecność militarną, sojusze polityczne i uzależnienie gospodarcze mniejszych państw.
Amerykanie po 1945 roku stworzyli coś, co historycy nazywają „imperium nieformalnym”. Nie potrzebowali kolonii, bo kontrolę zapewniały im bazy wojskowe rozsiane po świecie (dziś ponad 700), dominacja dolara jako waluty rezerwowej i przewaga technologiczna, zwłaszcza w sferze militarnej i kosmicznej. Był to model skuteczniejszy niż tradycyjny kolonializm – tańszy, bardziej elastyczny, a zarazem trudniejszy do podważenia. Jednak doświadczenia Wietnamu, Iraku czy Afganistanu pokazały, że hegemonia nie gwarantuje zwycięstwa w wojnach asymetrycznych. Burze piaskowe, góry Hindukuszu i fanatyczna determinacja bojowników islamu ujawniły ograniczenia imperium XXI wieku: przewaga technologii i pieniędzy nie wystarcza, jeśli przeciwnik walczy na swoim terenie, w oparciu o ideologię, której nie da się zbombardować. To sprawiło, że Stany Zjednoczone zaczęły redefiniować swoją rolę – bardziej jako lidera sieci sojuszy i kontrolera przepływów gospodarczych niż tradycyjnego imperatora świata.
Immanuel Kant opisując „projekt wieczystego pokoju” nie docenił różnic kulturowych i religijnych pomiędzy narodami?
W swoim eseju Kant uznał, że trwały pokój zapewni narodom ustrój republikański (bo państwa rządzone prawem i przez wybór obywateli są mniej skłonne do wojen niż monarchie absolutne), federacja wolnych państw (które w ramach wspólnoty zobowiążą się do rozwiązywania sporów bez przemocy) i prawo kosmopolityczne, czyli poszanowanie gościnności, swobody handlu i wymiany między narodami. Dla Kanta wojna wynikała z anarchii międzynarodowej, a pokój mógł nadejść dopiero wtedy, gdy prawo i rozum obejmą relacje między państwami tak samo, jak obejmują relacje wewnątrz nich. Kant miał rację, że droga do mniejszej liczby wojen wiedzie przez prawo, współpracę i wzajemne uzależnienie. Jego wizja federacji wolnych państw nakreśliła kierunek i znalazła echo w takich instytucjach jak Liga Narodów, ONZ czy Unia Europejska. Filozof nie docenił jednak, że narody różnią się nie tylko ustrojem i że interesy strategiczne są często silniejsze niż idea wspólnego prawa.
…i że jedne narody czują się bardziej światłe od innych, jak to bywa u ludzi. Może bardziej trwały pokój nastąpiłby przy umiarkowanym ujednoliceniu szans i zachowaniu odrębności poszczególnych narodów. Wytyczenie granic w Afryce, amerykańskie, rosyjskie i chińskie interwencje w Azji – to wszystko próby zaprowadzenia sztucznego porządku. Być może lepiej zostawić lokalne zwyczaje, choćby wiązało się to z prześladowaniem innowierców, karą śmierci za homoseksualizm, czy ograniczeniem prawa do edukacji kobiet?
Wielu antropologów i historyków, jak Clifford Geertz czy Bronisław Malinowski, wskazywało, że trwałość społeczeństw wynika z organicznego rozwoju ich zwyczajów i instytucji, a nie z narzuconych z zewnątrz modeli. Kolonialne granice w Afryce, narysowane linijką przez mocarstwa w XIX wieku, rzeczywiście stworzyły konflikty, które trwają do dziś, bo przecinały wspólnoty i łączyły wrogie grupy etniczne. Ale jest tu dylemat: zostawienie „lokalnego porządku” w jego naturalnej formie oznaczałoby akceptację praktyk, które stoją w sprzeczności z prawami człowieka. To pytanie o granice relatywizmu kulturowego. Obrońcy uniwersalizmu, jak Martha Nussbaum czy Amartya Sen, podkreślają, że są wartości, które powinny być wspólne dla wszystkich – jak prawo do życia, wolność od tortur czy dostęp do edukacji. Co zatem wybrać: porządek czy wolność? Lokalne tradycje dają stabilność, ale ich pełna akceptacja bez krytycznego spojrzenia grozi legitymizowaniem niesprawiedliwości.
Tyle że pojęcie sprawiedliwości jest nieostre. Bo prawo stanowią i stosują ci, którzy mają siłę przekazu, pieniądza.
To istota problemu. W teorii mówimy o „uniwersalnych wartościach”, ale w praktyce to najsilniejsi decydują, które wartości uznaje się za uniwersalne. Michel Foucault pisał, że za każdym systemem norm stoi ukryta relacja władzy. Widać to w historii: kolonializm usprawiedliwiano misją „ucywilizowania dzikich”, zimną wojnę – walką o wolność lub socjalną sprawiedliwość, a współcześnie interwencje zbrojne – obroną praw człowieka. Zawsze chodziło jednak także o interesy polityczne i gospodarcze. W tym sensie „globalne prawo” bywa tylko inną formą dominacji. Ci, którzy mają media, kapitał i armię, narzucają swoją wizję dobra i zła, nawet jeśli robią to pod szyldem uniwersalnych wartości. To dlatego w wielu częściach świata Zachód bywa postrzegany nie jako obrońca praw człowieka, ale jako hegemon wykorzystujący moralne argumenty do realizacji własnych interesów.
Tak, jako zło wcielone. To z tego przekonania wzięły się ataki terrorystyczne na World Trade Center i Pentagon. Zresztą, samo powołanie do życia państwa Izrael nie było przecież wcale wynikiem kompromisu. „To sztuczne państwo wymyślone przez syjonizm ze względu na interesy imperialistów, w którym propaganda opiera się na poczuciu winy Europy w związku z tym, co zrobiła Żydom – grzmiał Faruk Kadumi. – Pokój to dla nas zniszczenie Izraela i odbudowa Palestyny”.
Powstanie Izraela w 1948 roku było decyzją międzynarodową (rezolucja ONZ), ale stały za nią interesy i naciski polityczne mocarstw, a nie zgoda regionu. Skutkiem był długotrwały konflikt, który do dziś destabilizuje Bliski Wschód. To przykład, że nawet „legalne” decyzje instytucji międzynarodowych mogą rodzić chaos, jeśli nie wynikają z konsensusu lokalnych społeczności.
Poza tym nawet najbardziej pluralistyczne i powszechnie akceptowane instytucje mają swoich liderów, którzy tworzą „wspólnotowe” narracje. Nie jest tajemnicą, że w Unii Europejskiej wiodącą rolę pełnią Niemcy i Francja, a w NATO przyjęła się niepisana zasada, zgodnie z którą najwyższy dowódca wojskowy Sojuszu pochodzi ze Stanów Zjednoczonych.
To pokazuje paradoks współczesnego porządku: formalnie mówi się o równości państw, ale w praktyce kierunek wskazują najsilniejsi. Ma to swoje imperialne uzasadnienie. Amerykanie dostarczają 70% potencjału wojskowego NATO, a gospodarki Niemiec i Francji są największe w Unii Europejskiej.
To widać bardzo dobrze właśnie na przykładzie Izraela. Państwo to może być krytykowane przez całą Europę za ofensywne działania wojenne, ale dopóki nie reaguje na nie czołowe mocarstwo, Stany Zjednoczone, to „wszystko jest w porządku”.
To klasyczny przykład, że w stosunkach międzynarodowych prawo czy opinia publiczna są wtórne wobec układu sił. Stanowią tło, a nie czynnikiem zmieniającym rzeczywistość, dopóki największe mocarstwo stoi za swoim sojusznikiem. Ameryka traktuje Izrael jako strategicznego sojusznika na Bliskim Wschodzie – politycznie, militarnie i wywiadowczo – dlatego w praktyce to Waszyngton wyznacza granicę tego, co Izrael może zrobić bez ryzyka izolacji.
Izrael na pewno miał prawo do odwetu. Ale wszystko rozbija się o jego rozmiar. W czasie II wojny światowej Japonia sprowokowała Stany Zjednoczone uderzając w bazę wojskową, natomiast, czy usprawiedliwiało to zgładzenie setek tysięcy cywilów?
Prawo do samoobrony jest zapisane w Karcie Narodów Zjednoczonych, ale zawsze podkreśla się konieczność zachowania proporcjonalności. W przypadku Japonii atak na Pearl Harbor usprawiedliwiał odpowiedź USA, ale decyzja o użyciu broni atomowej budzi do dziś spory, czy była konieczna militarnie, czy raczej miała charakter polityczno-demonstracyjny wobec ZSRR. Podobnie z Izraelem: po atakach Hamasu obrona była uzasadniona, lecz masowa skala ofiar cywilnych w Gazie rodzi pytanie, czy cel militarny nie został przyćmiony przez logikę odwetu. To dylemat, który powraca w każdej wojnie – czy cena, jaką płacą niewinni, może być w ogóle uznana za „opłacalną”. Historycy prawa wojennego, jak Michael Walzer, piszą wręcz, że właśnie w tym punkcie najłatwiej o moralne bankructwo zwycięzcy.
Wydaje mi się, że w tym obszarze dochodzi do wielkich nadużyć wojennych. Słynąca ze świetnego wywiadu strona zawsze może powiedzieć: „Zaraz, po co mamy czekać na atak, skoro wiemy, co oni planują” i z maksymy obrony koniecznej przejść do logiki, że najlepszą obroną jest atak.
Państwa często tłumaczą swoje działania potrzebą obrony, ale w praktyce często budują zdolności ofensywne, przeprowadzają prewencyjne manewry i wspierają sojuszników w sposób, który przeciwnik odbiera jako zagrożenie.
Interwencję w Iraku usprawiedliwiano tym, że reżim Saddama Husajna posiada i rozwija broń masowego rażenia – jednak finalnie nie znaleziono na to żadnych dowodów.
Działania wojenne wokół Izraela i Palestyny, Ukrainy czy na Morzu Południowochińskim także tłumaczono „obroną”, maskując przy tym interesy strategiczne, ekonomiczne i technologiczne. W efekcie takich postaw powstaje spiralna logika: jeden aktualizuje lęki drugiego, co prowadzi do zbrojeń, sojuszy i czasem do prewencyjnych ataków lub prowokacji. To nie znaczy, że obrona jest fasadą zawsze i wszędzie — są realne przypadki autentycznego zagrożenia — ale polityka międzynarodowa działa w warunkach nieufności, asymetrii i interesów, które łatwo zamieniają obronę w rację dla ofensywy, tworząc pretekst do geopolitycznych gier o wpływy.
Historia zna wiele przypadków, w których odpowiedź zbrojna stała się symbolem nadużycia siły wobec słabszego przeciwnika. Weźmy wojnę w Wietnamie – USA interweniowały tam, by powstrzymać komunizm, ale użycie napalmu, agent orange i bombardowania dywanowe spowodowały śmierć milionów ludzi. Wojna w Czeczenii: Rosja odpowiedziała na dążenia separatystyczne z użyciem masowej siły, niszcząc całe miasta, jak Grozny. Interwencja w Jugosławii miała powstrzymać czystki etniczne w Kosowie, ale ataki lotnicze Zachodu na Belgrad i infrastrukturę cywilną przekraczały granicę obrony humanitarnej. Podobnie jak atak na Falludżę w Iraku – odpowiedź USA na opór rebeliantów stała się symbolem wojny asymetrycznej prowadzonej bez względu na ludność cywilną. Każdy z tych przypadków pokazuje, że w praktyce państwa często wychodzą poza proporcjonalność, bo celem staje się nie tylko neutralizacja zagrożenia, ale też pokazanie siły i odstraszenie przeciwnika.
Jak ważne w tym wszystkim są potencjalne inwestycje? Niedawno Donaldowi Trumpowi wymsknęło się, że Stany Zjednoczone powinny wziąć pod kontrolę pasmo Gazy, „posiadać je”, zrównać teren, usunąć gruz, niewybuchy i zniszczone budynki.
Podczas wspólnej konferencji z premierem Izraela w lutym, Trump zaproponował rozwój ekonomiczny wskazanego obszaru: tworzenie dużej liczby miejsc pracy, osiedli i mieszkań. Mówił też, że Palestyńczycy byliby przesiedleni „na stałe” do „ładnych domów” gdzieś indziej — co sugeruje bezpowrotne przesiedlenie. Inne fragmenty wspomnianego projektu mówią o transformacji Gazy w strefę atrakcyjną turystycznie, technologicznie – coś w rodzaju „Riviera Middle East”.
To iście deweloperska logika. Ziemia idzie w górę, a zatem rzućmy trochę grosza, wyczyśćmy nieurodzajny dotychczas teren, wbijmy łopatę i przez dziesięciolecia zbierajmy zyski.
Nie jest to wprawdzie spójny plan, ale w słowach Trumpa pobrzmiewało dokładnie to, o czym mówiliśmy wcześniej. Naomi Klein w „Doktrynie szoku” pisze, że zniszczenie i chaos tworzą okazję do wprowadzenia nowych porządków ekonomicznych i wielkich inwestycji, często z korzyścią dla zagranicznych korporacji, a nie dla lokalnej ludności. W Iraku po 2003 roku amerykańskie firmy, jak Halliburton czy Bechtel, zdobyły kontrakty warte miliardy dolarów na odbudowę infrastruktury i wydobycie ropy. W Afganistanie mówiono o potencjale surowców i kontroli szlaków transportowych. Wojna nigdy nie kończy się wyłącznie na działaniach militarnych. Zawsze jest też pytanie: kto zagospodaruje przestrzeń po konflikcie.
Wojskowość więc w prostej linii łączy się z biznesem. To widać bardzo dobrze na przykładzie Izraela, który od momentu powstania niemal stale żyje w cieniu konfliktu zbrojnego i nazywany jest narodem start-upów. Dla izraelskich pracodawców ważniejsze od prestiżu uczelni ukończonych przez ludzi ubiegających się o pracę, jest ponoć to, kto w jakiej jednostce służył.
Izrael jest przykładem państwa, w którym wojna i codzienne życie są niemal nierozdzielne, a każdy obywatel przechodzi przez armię i uczy się myślenia w kategoriach ryzyka, szybkiej reakcji i pracy zespołowej. To rodzi specyficzny splot: „dzieci wojny” stają się później „dziećmi biznesu”. Wiele izraelskich start-upów i firm technologicznych powstało dzięki wiedzy wyniesionej z wojska, zwłaszcza z elitarnych jednostek wywiadowczych jak 8200. Decyzje podejmowane pod presją, zdolność do szybkiego prototypowania rozwiązań i intuicja w ocenie zagrożeń – to wszystko przenosi się z pola walki do gospodarki.
I taka jest też droga wynalazków – od pól bitewnych do rozwiązań konsumenckich.
Rzeczywiście wiele przełomowych technologii powstało dzięki wojnie albo zimnowojennemu wyścigowi zbrojeń: internet, GPS, radar, satelity, nawet penicylina masowo wdrożona była w czasie II wojny światowej. Ekonomiści jak Joseph Schumpeter wskazywali, że wojna potrafi być „przyspieszaczem innowacji”, bo wymusza mobilizację zasobów i przyspiesza badania.
Czyli bez wojen świat pogrążyłby się w stagnacji?
Z drugiej strony psycholog poznawczy Steven Pinker i socjolog Johan Galtung podkreślają, że rozwój nie musi zależeć od wojny. Wielkie skoki technologiczne w ostatnich dekadach – medycyna, sztuczna inteligencja, energia odnawialna – rodziły się w czasie pokoju i współpracy. Wojna daje impuls, ale zawsze okupiony jest on ogromnym kosztem ludzkim i społecznym. Można więc powiedzieć: to nie sama wojna jest motorem rozwoju, lecz presja ekstremalnych wyzwań. A podobną presję można dziś tworzyć przez globalne kryzysy – klimatyczny, zdrowotny czy energetyczny – bez konieczności sięgania po zbrojny konflikt.
Drony są świetnym przykładem modnego konsumencko i militarnie sprzętu. Kamery umieszczone na ich spodzie uwieczniają uroczystości rodzinne, podkadłubowe wnęki mogą nieść ładunki wybuchowe.
Oczywiście wiele innowacji przechodzi od wojska do użytkowania cywilnego. Obok dronów przyszłościowym przykładem są autonomiczne pojazdy – już dziś testowane w wojsku do transportu zaopatrzenia czy ewakuacji rannych. Kolejna sfera to sztuczna inteligencja do analizy obrazu i dźwięku – w wojsku służy do rozpoznania pola walki, w życiu codziennym do monitoringu, diagnostyki medycznej czy inteligentnych asystentów. Tkaniny samoregenerujące się, implanty monitorujące stan zdrowia opracowywane były pod kątem ochrony żołnierzy; obecnie stanowią rdzeń nanotechnologii. Z czasem można spodziewać się upowszechnienia egzoszkieletów – dziś rozwijanych dla żołnierzy, by zwiększać ich siłę i wytrzymałość, jutro mogą wspierać osoby starsze czy niepełnosprawne.
Jakie będą najpotężniejsze bronie przyszłości? Z drugą wojną światową kojarzy mi się zwłaszcza nieprecyzyjna, za to złowieszcza (przełamująca barierę dźwięku i nadlatująca z kosmosu) rakieta V-2, skonstruowana przez późniejszego ojca programu Apollo Warnhera von Brauna. Z obecnie trwającymi wojnami: tarcze rakietowe, wspomniane drony, ataki hakerskie i dezinformacja. Przyszłość to zestrzeliwanie satelitów? Wojna w kosmosie?
Zestrzeliwanie lub oślepianie satelitów stanie się kluczowym narzędziem, bo kontrola orbity oznacza kontrolę komunikacji, nawigacji i systemów broni na Ziemi. Równolegle rozwijać się będą bronie energetyczne – lasery i mikrofale – które umożliwią szybkie, precyzyjne niszczenie celów, w tym dronów i pocisków. Sama koncepcja dronów zmieni się w kierunku rojów autonomicznych maszyn, które będą działać niczym stado owadów, trudne do wykrycia i powstrzymania. Niezwykle istotną areną pozostanie cyberwojna – paraliż systemów energetycznych, finansowych i wojskowych może być bardziej niszczący niż bombardowania. Coraz większą rolę będzie odgrywać sztuczna inteligencja, zarówno w analizie danych, jak i w podejmowaniu decyzji bojowych – co rodzi poważne pytania etyczne.
Jacek Bartosiak i George Friedman przeprowadzili symulację wojny w 2077 roku. Jako kluczowe określają kontrolowanie punktów libracyjnych – w których siła grawitacyjna dwóch ciał (Ziemi i Księżyca albo Ziemi i Słońca) równoważy się z siłą odśrodkową, zapewniając stabilność umieszczonym tam obiektom.
Według nich już w XXI wieku polem walki stanie się kosmos – przede wszystkim orbity okołoziemskie, gdzie krążą satelity odpowiadające za komunikację, nawigację (GPS, Galileo), obserwację i systemy ostrzegania rakietowego. Bartosiak i Friedman podkreślają, że w 2077 roku ten, kto będzie kontrolował przestrzeń kosmiczną, automatycznie sprawował będzie kontrolę na Ziemi, logistycznie zależnej od danych satelitarnych. Dlaczego? Dlatego, że funkcjonujące na Ziemi armie działałby już „oślepione” lub byłyby wspierane przez tych, którzy mają przewagę w kosmosie. Wszystko zaczęłoby się od wynoszonych z Ziemi pocisków zdolnych niszczyć satelity, a niewykrywalnych przez radary. Lasery i broń mikrofalowa byłyby w stanie zakłócać lub niszczyć elektronikę. Drony orbitalne mogłyby przejmować obce satelity. W kosmosie zaś stosowano by broń wykorzystującą energię kinetyczną zamiast materiałów wybuchowych.
Czy wojny w kosmosie to odpowiedź na strach przed bombą atomową? Ludzie zrezygnują z niszczenia planety, ale nie odpuszczą wojen?
Możliwe. Ale nie wydarzy się tak, ponieważ ludzkość „potrzebuje” wojny, lecz dlatego, że współczesne społeczeństwa są silnie uzależnione od przestrzeni kosmicznej (komunikacja, nawigacja, obserwacja, wywiad). Już dziś państwa inwestują w systemy anty-satelitarne, odporność kosmiczną i cyber-środki zakłócające. To tworzy naturalne napięcie: kto kontroluje orbitę, ma przewagę operacyjną. Jednocześnie istnieją poważne bariery, które ograniczają prostą migrację konfliktów „z ziemi” do masowej destrukcji orbity. W praktyce, jako stała forma konfliktu, najbardziej prawdopodobne są hybrydowe scenariusze: połączenie działań kosmicznych, operacji cybernetycznych, dezinformacji i konfliktów na ziemi prowadzonych przez proxy.
Czy wojna zawodowców w kosmosie byłaby bardziej mniej szkodliwa dla ludności cywilnej, niż wojna konwencjonalna, z użyciem okrętów podwodnych, czołgów i myśliwców, bombowców oraz mas ludzi?
Tradycyjna wojna lądowo-powietrzna powoduje zwykle najwięcej natychmiastowych ofiar i masowe zniszczenia ich miejsc zamieszkania, leczenia i ewakuacji. Wojna orbitalna skierowana na infrastrukturę kosmiczną nie zabije setek tysięcy ludzi od razu, ale może wywołać kryzysy o globalnym znaczeniu: przerwy w łączności, nawigacji, bankowości, administracji, zarządzaniu sieciami energetycznymi i logistyką, co doprowadzi do braków leków, awarii systemów szpitalnych, przerwania łańcuchów dostaw, ogromnych strat gospodarczych i pośrednich zgonów. Dodatkowo masowe niszczenie satelitów wytworzy ogromną ilość odpadów, które uszkodzą także satelity atakującego i mogą spowodować syndrom Kesslera — trwała chmura szczątków uniemożliwi bezpieczne użytkowanie orbity przez dekady, blokując rozwój i ratunkowe operacje kosmiczne.
A zatem wizja starć wyłącznie wojsk zawodowych, ataków na bazy wojskowe i kosmicznych, bezkrwawych dla cywilów, wojen jest mrzonką?
Tak. Potężne ataki na infrastrukturę orbitalną, energetyczną, finansową i telekomunikacyjną wywołują kaskadowe, trudne do kontrolowania skutki. Chaos w systemie, od którego zależy życie milionów mógłby zebrać najbardziej śmiertelne żniwo. Ludzie nie zabijałyby bezpośrednio kule i nie rozrywały bomby, ale destabilizacja organizacji życia społecznego prowadzi do realnych śmierci i upadku porządku publicznego. Przykłady historyczne pokazują, że nawet pozornie „techniczne” ataki mogą sprowokować falę migracji, przestępczości i upadek państw (patrz Libia, Somalia), a w przestrzeni kosmicznej syndrom Kesslera mógłby uniemożliwić naprawę sytuacji przez dziesięciolecia. To może zniechęcić państwa do jawnej i długotrwałej wojny orbitalnej.
Obecnie za najnowocześniejszą broń uchodzi rakieta hipersoniczna, która potrafi osiągnąć prędkość 30 tys. km. na godzinę (20x prędkość dźwięku) i może zmieniać trajektorię w trakcie lotu. Aby się przed nią bronić, potrzebna będzie technologia laserowa, która zestrzeliwałaby taką rakietę, rażąc ją prosto z nieba. Nad taką technologią w pocie czoła pracują zarówno Stany Zjednoczone, jak i Chiny. Broń laserową natomiast ma namierzać „kosmiczne ogrodzenie”, czyli sieć satelitów.
To pokazuje, że kontrola kosmosu nie zależy wyłącznie od jednej „super-broni”, lecz od zintegrowanej przewagi: odporne, rozproszone konstelacje satelitów, technologie laserowe, systemy cybernetyczne i elektroniczne, które oślepią przeciwnika zamiast go niszczyć. W praktyce przyszłe konflikty kosmiczne nie będą polegały na spektakularnym zrzucaniu bomb z orbity, lecz na walce o „informacyjne oczy i uszy”: kto szybciej zobaczy, zidentyfikuje i zablokuje przeciwnika, ten zyska przewagę również na Ziemi. Kluczowymi aktorami będą ci, którzy łączą: zdolność do masowego wynoszenia ładunków na orbitę i szybkiego uzupełniania strat, rozległą infrastrukturę rozpoznawczą i kontroli przestrzeni (SSA), technologiczne możliwości ofensywne i defensywne (ASAT, cyber, directed-energy), oraz przemysł i łańcuchy dostaw potrafiące produkować i serwisować systemy orbitalne.
Gdyby dziś wojna przeniosła się do kosmosu, kto liczyłby się w niej najbardziej?
W takiej wojnie liczyłyby się przede wszystkim Stany Zjednoczone i Chiny. Stany Zjednoczone szczycą się największą skalą inwestycji w militarną architekturę kosmiczną – posiadają rozbudowane programy DEW, rozproszone konstelacje małych satelitów, silną zdolność startowa oraz przemysł obronny – byłyby technologicznie, finansowo i przemysłowo gotowe, by utrzymać przewagę. Chiny mają swój program księżycowy, aktywny program hypersoniczny, dużą fabryczną i logistyczną bazę oraz politykę państwowego priorytetu – co wpływa na szybkie tempo rozwoju zdolności orbitalnych. Rosja ma doświadczenie w operacjach kosmicznych, zdolności militarne (ich rakiety manewrujące i ASAT pozostają znaczące w krótkim i średnim zasięgu), ale coraz bardziej odstaje w tempie innowacji. Francja, Wielka Brytania, Japonia, Izrael i Indie mają zaawansowane technologie satelitarno-laserowe, możliwości startowe, ale w przypadku globalnej wojny w kosmosie będą odgrywać rolę bardziej cennego sojusznika (którzy przechyli szalę na korzyść którejś ze stron), aniżeli wielkich graczy.
Rozumiem, że giganci już szykują się do potencjalnej wojny?
W USA mówi się o „Space Force”, a Rosja i Chiny rozwijają technologie antysatelitarne. Prawdopodobne są konflikty o surowce i o przewagę w komunikacji. Pełnoskalowa wojna w kosmosie, z bronią kinetyczną czy laserową, byłaby jednak katastrofalna, a jej efekty zagrażały wszystkim. Dlatego państwa mogą dojść do wniosku, że lepiej rywalizować na Ziemi, a kosmos traktować jak obszar wspólny – choć historia ludzkości pokazuje, że taki idealizm bywa kruchy.
Na Ziemi panuje silny terytorializm, co nakazuje zadać pytanie: jak w tym kontekście wygląda sytuacja prawna?
Od 1967 roku obowiązuje tzw. Traktat o Przestrzeni Kosmicznej ONZ, który głosi, że kosmos nie podlega zawłaszczeniu przez żadne państwo i powinien być dobrem wspólnym ludzkości. Ale traktat powstał w epoce zimnej wojny, gdy głównymi graczami były USA i ZSRR – nie przewidziano w nim górnictwa asteroid ani dominacji prywatnych firm…
…które dzisiaj są bogatsze niż duże państwa.
W przypadku SpaceX, Mety, Blue Origin czy chińskich koncernów tak właśnie jest. Do tego kraje takie jak USA czy Luksemburg uchwaliły własne prawo zezwalające firmom na „posiadanie” i sprzedaż surowców kosmicznych.
Scenariusze na przyszłość są różne. Idealistyczny model wspólnotowy musiałby być oparty na wspólnych dziedzictwie ludzkości, co wymagałoby niezwykle silnych instytucji międzynarodowych i globalnego konsensusu, a tego dzisiaj brakuje. Bardziej prawdopodobny jest model państwowy (kosmos podzielony między mocarstwa, tak jak Antarktyda czy strefy morskie) lub korporacyjny (asteroidy nie należą do „państw”, tylko mamy „strefę Amazon”, „strefę Microsoft”, „strefę SpaceX”). W praktyce najpewniej zobaczymy mieszankę: państwa będą chciały „zaklepać” kosmos jako swoje terytorium symboliczne (bazy na Księżycu „terenami narodowymi” pod flagą), ale realne wydobycie i infrastruktura będą w rękach prywatnych gigantów. Wtedy powstanie coś nowego – sojusze państwowo-korporacyjne, które obok narodowych paktów mogą być decydującą „dziką kartą” w przyszłym konflikcie kosmicznym. Gracze komercyjni zapewniliby państwom kluczową zdolność do szybkiego uzupełniania i serwisowania zasobów orbitalnych; zaawansowane systemy detekcji i dowodzenia. Możliwe, że w przyszłości nie będziemy mówić o „USA kontra Chiny”, tylko o „konsorcjum SpaceX–NASA kontra konsorcjum chińskich firm kosmicznych”. Kosmos może być najbardziej jaskrawym dowodem na to, że era państw narodowych powoli ustępuje erze globalnych korporacji.
Można powiedzieć więc, że dawniej największymi zwycięzcami finansowymi wojen były imperia, w przyszłości będą korporacje?
Już teraz tak jest. Międzynarodowe koncerny zbrojeniowe, firmy odbudowujące zniszczoną przestrzeń, prywatne firmy ochroniarskie, ubezpieczyciele i handlowe sieci logistyczne – to zewnętrzni aktorzy wojennego przedstawienia. Oczywiście nic nie dzieje się poza wiedzą państwa. To mocarstwa używają konfliktów do wzmacniania swoich przemysłów i pozycji geopolitycznej. Lokalne strony wymiany ognia zwykle ponoszą koszty ludzkie i materialne, a zyski skoncentrowane są w rękach tych, którzy dostarczają kapitał, technologię i kontrakty. Łatwość generowania zysku zależy od: czasu trwania konfliktu, zakresu zniszczeń (więcej zniszczeń = więcej przyszłych kontraktów odbudowy), stopnia zaangażowania zewnętrznych mocarstw oraz od tego, czy konflikt otwiera dostęp do surowców lub szlaków handlowych.
Od kiedy biznes czerpie kolosalne zyski z wojny?
Od II wojny światowej, kiedy amerykańskie koncerny, jak Boeing, General Motors, DuPont, Ford czy Standard Oil zarabiały ogromne sumy na produkcji broni i sprzętu wojskowego. W latach 1939-1945 PKB Stanów Zjednoczonych wzrósł o ponad 70% – głównie dzięki przestawieniu gospodarki na wojenne tory.
Wojny w Wietnamie, Iraku i Afganistanie dały gigantyczne kontrakty firmom zbrojeniowym. Halliburton miało kontrakty rządowe warte ponad 39 miliardów dolarów tylko w Iraku. Firmy naftowe (Exxon, Chevron, Shell) korzystały na skokach cen ropy wywołanych kryzysami wojennymi. Raporty ONZ i NGO podkreślają, że dziś, niezależnie od teatru konfliktu, zyskują też firmy od cyberbezpieczeństwa (bo wzrasta popyt na ich usługi), kancelarie prawne i konsultingowe (pomoc w kontraktach), a także fundusze inwestycyjne dostosowujące portfele. Konflikty zbrojne „monetyzują” również pośrednicy: brokerzy broni, podwykonawcy i firmy budowlane. Wojna stała się największym w historii transferem środków publicznych do prywatnych wykonawców.
Co sprzyja nierównościom, ponieważ budżety okupowanych państw drastycznie spadają. Pogrążone w wojnie Afganistan i Syria spadły w rankingach PKB za państwa afrykańskie.
Państwa, które toczą długotrwałe wojny na własnym terytorium, niemal zawsze doświadczają zapaści gospodarczej: produkcja spada, infrastruktura jest niszczona, a ludność emigruje. Afganistan i Syria to klasyczne przykłady – obie gospodarki zostały cofnięte o dekady, a poziom PKB per capita spadł poniżej wielu krajów, które choć biedne, zachowały względną stabilność. Ekonomiści, tacy jak Paul Collier, pokazują, że długotrwała wojna wewnętrzna zmniejsza PKB średnio o 15–20% rocznie.
Zimna wojna polega w dużej mierze na prowadzeniu prawdziwej wojny, z tym że na obcych terenach. W okresie napięcia między ZSRR a USA mieliśmy do czynienia z konfliktami w Korei i w Wietnamie, kryzysem kubańskim, starciem Izraela z Palestyną, wojną domową w Jemenie i wieloletnią wojną w Afganistanie.
To właśnie istota „proxy wars”, czyli wojen zastępczych. W czasie zimnej wojny supermocarstwa unikały bezpośredniego starcia z obawy przed nuklearną eskalacją, więc przenosiły rywalizację na inne kraje, dla których konflikty nie były „zimne”, wręcz przeciwnie – oznaczały gorącą i krwawą jatkę. Korea, Wietnam, Afganistan czy Angola były polami bitew, na których Ameryka i Związek Radziecki testowały swoje doktryny, broń i sojusze, a koszty ludzkie i gospodarcze ponosiły państwa trzecie. Dla mocarstw zimna wojna bywała wręcz „opłacalna”: armie zdobywały doświadczenie, przemysł zbrojeniowy miał zapewnione zamówienia, a wpływy geopolityczne się poszerzały. Natomiast dla terenów, na których toczyły się konflikty, była to katastrofa – śmierć milionów ludzi, zniszczenie infrastruktury i cofnięcie rozwoju na dziesięciolecia. Wspomniany Afganistan do dzisiaj nie odzyskał poziomu rozwojowego sprzed inwazji. Konflikt domowy w Angoli (w którym USA wspierały ugrupowanie UNITA, a ZSRR i Kuba MPLA) pochłonął pół miliona ludzi i zniszczył kraj – PKB per capita spadł o połowę. W Nikaragui po rewolucji inflacja sięgnęła ponad 13 000%. Po wojnie domowej Salwador stał się jednym z najbiedniejszych państw. Konflikty w Etiopii i wojny o wpływy po dekolonizacji, gdzie światowe mocarstwa po kilka razy zmieniały stronę, spowodowały masowy głód. Wojna iracko-irańska nie wyłoniła wyraźnego zwycięzcy, za to osłabiła cały region.
Doświadczony korespondent wojenny Jacek Czarnecki, który był w Kuwejcie, śledził konflikty w Iraku, w Kosowie oraz w Afryce, uważa, że wojna jest, niestety po to, żeby opróżnić arsenał z przestarzałej broni i żeby później fabryki mogły je zapełnić bronią nowoczesną. „Jak Amerykanie wchodzili gładko w każdy konflikt i zaczynali od bombardowania, to wiadomo było w czym rzecz: amerykańska armia musi się pozbyć starych bomb, żeby kupić nowe. To jasne jak słońce. Nowoczesne programy myśliwców nie istniałyby bez wojen. Cały czas mielibyśmy F-15 i F-18.”.
Faktycznie, gdyby nie kolejne interwencje, Kongresowi trudniej byłoby przekonać opinię publiczną do inwestycji w program F-22 czy F-35. Konflikty pozwalają testować sprzęt w warunkach bojowych, a równocześnie uzasadniają gigantyczne wydatki na programy modernizacyjne – są sposobem na cykliczne „odświeżanie” arsenałów. Masowe zużywanie amunicji, pocisków i pojazdów opancerzonych — tworzy zapotrzebowanie na nowe generacje broni. Wojna bywa dla przemysłu zbrojeniowego tym, czym dla rynku konsumenckiego są kolejne edycje iPhone’ów: cyklem wymiany, który gwarantuje nieprzerwany popyt. Różnica polega na tym, że tutaj konsekwencją są tysiące ofiar. Przykładów jest sporo. Podczas wojny w Wietnamie Amerykanie zużywali ogromne ilości helikopterów Huey – później na ich miejsce weszły nowsze modele, a przemysł lotniczy przeżywał boom. W Iraku testowano drony bojowe i rozpoznawcze – Predator i Reaper – które w krótkim czasie z niszowego rozwiązania stały się podstawowym narzędziem nowoczesnej armii. Wojna w Zatoce Perskiej w 1991 roku była z kolei poligonem dla rakiet Tomahawk i systemu Patriot, co otworzyło drogę do miliardowych kontraktów eksportowych. Podobnie było z pojazdami opancerzonymi – w Afganistanie MRAP-y (Mine Resistant Ambush Protected) zamówiono w dziesiątkach tysięcy sztuk po tym, jak okazało się, że stare Humvee nie radzą sobie z minami-pułapkami. Cała gałąź przemysłu zbrojeniowego powstała praktycznie od zera.
Zaraz po inwazji Rosji na Ukrainę mówiło się, że Rosjanie najpierw zaatakowali Ukraińców starociami z ZSRR.
Rzeczywiście, Rosja na Ukrainie wykorzystuje czołgi T-62, T-55 czy nawet amunicję produkowaną w latach 70. Wojna jest idealnym „poligonem” do pozbywania się starych zapasów, a w wojnach pełnoskalowych potrzebne są masy żołnierzy i sprzętu – dzięki temu następuje czyszczenie magazynów. Kalkulacja jest prosta: lepiej wysłać stare czołgi czy pociski, niż trzymać je w składach i płacić za utylizację. A pozbycie się ich stwarza możliwość zakupu kolejnych.
A czy nie można byłoby takiego sprzętu przetopić? Wykorzystać tak, by służył cywilom?
Teoretycznie możliwe jest przetworzenie dział. Kadłuby czołgów czy samolotów to tony stali i aluminium, które po oczyszczeniu nadają się do ponownego użycia w hutach. Przewody i systemy elektryczne zawierają miedź, a elementy elektroniczne — cenne metale rzadkie. Sam silnik z wozu bojowego, po przeróbkach, mógłby trafić do przemysłu budowlanego, napędzając koparkę czy generator. Niektóre platformy da się też adaptować — statki wojenne bywały przerabiane na badawcze, samoloty szkoleniowe trafiały do lotnictwa cywilnego, a transportery opancerzone zamieniano w pojazdy dla straży pożarnej czy służb ratunkowych. Po II wojnie światowej ogromna liczba amerykańskich ciężarówek i jeepów zasiliła cywilną motoryzację w Europie — to był realny recykling na skalę kontynentu.
Dlaczego nie robi się tego systemowo? Po pierwsze: bezpieczeństwo. Sprzęt wojskowy zawiera amunicję, materiały wybuchowe, toksyczne oleje, farby i azbest. Zanim trafi do cywilów, trzeba go dokładnie oczyścić, co kosztuje i wymaga specjalistów. Po drugie: tajemnica technologiczna. Systemy kierowania ogniem, radary, elektronika — nawet przestarzałe — mogą zawierać rozwiązania, które państwo nie chce, by wpadły w niepowołane ręce. Po trzecie: ekonomia i polityka. Często tańsze i szybsze jest kupienie nowego sprzętu niż remont starego, a przemysł zbrojeniowy żyje z produkcji, nie z recyklingu. Lobby producentów broni ma interes w tym, żeby państwa zamawiały nowe kontrakty. Po czwarte: prawo. Międzynarodowe konwencje ograniczają obrót bronią i jej elementami, a kontrola, czy coś trafiło do cywilów, a nie na czarny rynek, jest trudna. W praktyce rządom łatwiej jest podpisać kontrakt na nowe myśliwce niż stworzyć żmudny system odzysku. Wojna „spala” sprzęt, a recykling wymaga czasu, procedur, audytów. Dlatego wojny nadal są jednym z głównych sposobów „utylizacji” przestarzałego uzbrojenia — choć z punktu widzenia naszej planety i przyszłych pokoleń to tragiczne marnotrawstwo.
Czy biznes naciska w tym zakresie polityków?
Na zakończenie swojej prezydentury, dawny najwyższy dowódca sił alianckich, Dwight D. Eisenhower wygłosił przemówienie, w którym ostrzegł Amerykanów przed „kompleksem „militarno-przemysłowym. Mówił wtedy o sieci powiązań sieć powiązań pomiędzy generałami, politykami i koncernami zbrojeniowymi. Kolejne dziennikarskie śledztwa potwierdzają, że firmy lobbują w kongresach i parlamentach, finansują kampanie wyborcze, a potem korzystają z kontraktów wojennych. Politycy potrzebują zarówno finansowego, jak i eksperckiego wsparcia tych firm, więc powstaje układ wzajemnych korzyści. Podczas interwencji w Iraku Halliburton miało bezpośrednie powiązania z wiceprezydentem Dickiem Cheneyem. Dziś doświadczamy presji wielkich firm obronnych, które otwarcie korzystają na wojnie w Ukrainie. A więc tak, biznes potrafi popychać państwa ku konfliktom.
Jakie konflikty na świecie mogą się teraz najbardziej opłacać? Gdzie szukać punktów zapalnych?
Na pewno wciąż na Bliskim Wschodzie, w Libanie, w Syrii. Producenci systemów asymetrycznych, technologii obronnej i przegrupowania łańcuchów dostaw może zadowolić nieuchronność wojny na Morzu Południowochińskim, dotykającej Taiwan. Ataki grupy Houthi na Morzu Czerwonym podnoszą składki ubezpieczeniowe, zmuszają armatorów do korzystania z prywatnych ochroniarzy morskich i płacenia operatorom alternatywnych tras. Pogrążony w konfliktach Sahel tworzy możliwość eksploracji terenu Afryki Subsaharyjskiej przez zewnętrzne firmy wydobywcze. Długotrwała wojna na Ukrainie popycha państwa sojusznicze do wielkich zakupów uzbrojenia, remontów i wsparcia logistycznego.
„Chcesz pokoju, szykuj się do wojny” – utarło się.
Rosnące napięcie skutkuje pakietami sprzedaży broni, transferami technologicznymi i inwestycjami w lokalną produkcję obronną.
Stany Zjednoczone ganią wojskową pasywność Unii Europejskiej, a zarazem chwalą Polskę, która kupuje amerykański sprzęt i wydaje na obronność już prawie 5% PKB. „Czy zbrojenia w prostej linii prowadzą do wojny?” – zapytałem Roberta Gwiazdowskiego. Ekonomista powołał się na przykład światowych wojen. „Po pierwszej ostrzegano, że będzie kryzys. Będzie kryzys, bo żołnierze wrócą z frontu i będą poszukiwali pracy w fabrykach. Fabryki będą mniej produkowały, bo wojsko nie będzie kupowało karabinów, amunicji itd. Okazało się, że zamiast kryzysu był boom. Skąd się wziął? Z odmrożonego popytu. Bo w czasie wojny ludzie ograniczyli wydatki, choć w dalszym ciągu zarabiali (ich fabryki przestawiły się po prostu na zbrojenie). Myśleli: „Lepiej zakopmy, schowajmy, odłóżmy te pieniądze, bo jak przyjdą Niemcy albo jakieś żabojady…”. Gdy już upłynęło te 5 lat wyrzeczeń i wyszliśmy na ulicę świętować pokój, to poszliśmy napić się piwa, następnego dnia też. I zaczęło się rodzić więcej dzieci. Wojna tak działa. Ale nie tylko wojna. Istnieje jedna zmienna, która jest niezmienna w każdym równaniu ekonomicznym: czas. Lata 1918–1928 to był czas boomu”.
To, co mówi Gwiazdowski, dobrze ilustruje tzw. „efekt odmrożonego popytu”. Po okresie wojny, w którym konsumpcja prywatna jest ograniczona, a produkcja skupiona na zbrojeniach, następuje eksplozja zakupów i inwestycji cywilnych. To tłumaczy boom lat 20. i powojenny wzrost gospodarczy w krajach Zachodu. Jednak popyt konsumpcyjny nie jest nieskończony.
W 1928 roku nastąpił krach. „Z jakiego powodu? – kontynuuje Gwiazdowski. – Bo popyt na dobra konsumpcyjne jest ograniczony. Ile możemy kupić lodówek? Samochodów? Nawet nowych majtek? Zmieniajmy je choćby po dwa razy dziennie, ale ile możemy ich mieć? Amunicję natomiast można wystrzelić”.
Po pewnym czasie rynki nasycają się dobrami, a gospodarka zaczyna szukać nowych motorów wzrostu. Zbrojenia mogą pełnić tę funkcję, bo amunicję czy sprzęt wojskowy zawsze można „zużyć” i zamówić nowe. W dodatku każda wojna to nie tylko „opróżnienie magazynów”, ale też impuls do wzrostu akcji strategicznych firm. No i przyspieszony proces badawczo-rozwojowym – to, co zostanie sprawdzone w boju, szybciej trafia do produkcji seryjnej i na rynek cywilny albo eksportowy. Ale plusy nie powinny przesłonić minusów.
W 2023 roku globalne wydatki na zbrojenia przekroczyły 2,4 biliona dolarów. Kapitalizacja giełdowa Lockheeda to dziś ponad 100 miliardów dolarów, a kursy akcji rosną przy każdym kryzysie. Popyt na systemy rakietowe i lotnictwo wojskowe generuje rekordowe zyski.
Zyski dla nielicznych.
Dwight D. Eisenhower w 1961 roku mówił o systemowym zarabianiu na każdej eskalacji konfliktu; i najwięksi gracze wciąż znajdują tu nowe pola. Mocarstwa przez dwie ostatnie dekady zarabiały na konflikcie na Bliskim Wschodzie, teraz zarabiają systemowo korzystając z wojny w Ukrainie i napięć USA-Chiny. Regiony niestabilne stają się terenami „ekonomii konfliktu”: kontrola nad kopalniami, szlakiem przemytu i lokalnymi zasobami. Ale to zjawisko wcale nie naprawia obszaru konfliktu, wręcz przeciwnie – napędza dalszą destabilizację. Sytuacja przynosi dochody zarówno legalnym firmom, jak i półlegalnym działalnościom, bojówkom. Ekonomiści pokazują, że wojny domowe i zastępcze kosztują średnio 2–3% PKB rocznie kraj, na którego terenie się toczą. W praktyce często oznacza to spadek produkcji rolnej, ucieczkę lokalnych specjalistów, zniszczenie infrastruktury; co w krótki czasie powoduje całkowite załamanie gospodarki, hiperinflację i regres o dekady w rozwoju. Te koszty są finalnie przerzucane na konsumentów.
Czyli znowu: słabi tracą, silni się bogacą. Po II wojnie światowej na Zachodzie bano się bezrobocia, ale gdy Winston Churchill ogłosił opadnięcie żelaznej kurtyny, nastała era ponownej gotowości do wojny.
Gigantyczne budżety obronne Stanów Zjednoczonych i ZSRR stabilizowały koniunkturę, a właściwie rozpędziły spiralę technologiczną, obejmującą telekomunikację i kosmos (elektronikę, komputery i satelity). Sektor technologiczny rozwinął się dzięki inwestycjom wojskowym, które następnie napędzały cywilne innowacje. To były inwestycje państwowe, ale biznes prywatny szybko zaczął na tym zarabiać. Zyski jednak nie są równomierne – część biznesów (turystyka, handel, inwestycje cywilne) traci na wojnie. Nie każdy konflikt oznacza boom – wojna w Syrii czy w Ukrainie przynosi zyski zbrojeniówce i energetyce, ale dewastuje lokalne gospodarki i działające tam prywatne biznesy. Ekonomiści dodają, że założenie „wojna rodzi postęp” to bardzo kosztowna i krótkowzroczna droga: zasoby, które idą w zbrojenia, mogłyby być iść na edukację i zdrowie. Zbrojenia rzeczywiście potrafią być paliwem gospodarki, ale nie są motorem trwałego dobrobytu.
Robert Gwiazdowski nie ma wątpliwości: „Wojna pomaga tym, którzy mają dużo do powiedzenia. Absurdem natomiast jest twierdzenie, że pomaga ona światu – bo wojna powoduje wyłącznie zniszczenia”.
Gwiazdowski trafnie punktuje podstawowy błąd logiczny: wydatek na odbudowę po zniszczeniu nie tworzy nettonowego bogactwa — jedynie przywraca to, co zostało utracone. Z perspektywy makroekonomicznej mamy tu trzy kluczowe wnioski. Krótkookresowy impuls jest możliwy, ale nie jest trwały. Wydatek na odbudowę zwiększa popyt i zatrudnienie (efekt keynesowski), co widzieliśmy po II wojnie światowej w krajach, które odbudowały przemysł i skorzystały z programów pomocowych (np. z Planu Marshalla). Jednak wzrost ten jest częściowo efektem restartu zahibernowanej produkcji, transferów kapitału, a nie „czystej” kreacji nowych zasobów. Wojna tworzy koszt alternatywny: zasoby użyte do odbudowy (praca, materiały, kapitał) nie mogą być użyte gdzie indziej. Bastiatowskie „okno rozbite” pokazuje, że pozorna korzyść (praca dla budowniczych) ukrywa utracone możliwości (innowacje, edukacja, dalszy wzrost dobrobytu), które miałyby miejsce bez zniszczeń. Na wojnie zazwyczaj zyskuje nie społeczeństwo jako całość, lecz podmioty z kapitałem i wpływami: wykonawcy odbudowy, dostawcy materiałów i banki finansujące dług. Stany Zjednoczone po II wojnie doświadczyły boomu gospodarczego, ale USA nie były zniszczone terytorialnie tak jak Europa — to dawało im gigantyczną przewagę i umożliwiło inwestycje eksportowe i Plan Marshalla. Ogółem jednak finansowanie wojny przez pożyczki podnosi dług publiczny i przyszłe koszty obsługi, co często zostaje przerzucone na kolejne pokolenia; a koszty ludzkie, instytucjonalne (opieka nad weteranami) i społeczne (od zastoju w edukacji po utratę zaufania do władzy) są trudne do odwrócenia. Wojna tworzy renty dla określonych grup, przy jednoczesnym długofalowym uszczerbku dla kraju i jego obywateli.
Czy są państwa, które rozwinęły się gospodarczo dzięki unikaniu wojen?
Dobrym przykładem są Szwajcaria i Szwecja. Oba kraje uniknęły udziału w II wojnie światowej, zachowując neutralność. Dzięki temu ich gospodarki nie zostały zniszczone, a po wojnie mogły korzystać z rosnącego popytu w Europie na produkty przemysłowe i finansowe. Szwajcaria zbudowała wówczas swoją potęgę bankową, a Szwecja stała się jednym z najbogatszych państw świata, rozwijając przemysł stali, samochodów i technologii. Podobnie Japonia po 1945 roku – choć doświadczyła zniszczeń wojennych, od czasu klęski zachowała pokój i odrzuciła własne ambicje militarne. Amerykańska ochrona militarna i koncentracja na gospodarce sprawiły, że w ciągu trzech dekad stała się drugą gospodarką świata. To pokazuje, że państwa, które potrafią uniknąć wojny i skoncentrować się na stabilności, handlu i innowacjach, mają większe szanse na długofalowy dobrobyt niż te, które cyklicznie wchodzą w konflikty.
Moja mama mówi: najlepiej niech wszystkie państwa się rozbroją i ogłoszą neutralność.
To jest piękny postulat, ale rzeczywistość międzynarodowa jest dużo bardziej zawikłana. Problem leży w dylemacie bezpieczeństwa: jeśli ja się rozbroję, a ty nie, to ja staję się bezbronny. Historycy i teoretycy stosunków międzynarodowych (od Thucydidesa i Hobbesa) pokazują, że państwa zawsze kalkulują ryzyko i przewagę. Nawet podmioty, które deklarują neutralność (Szwajcaria) lub zlikwidowały armię (Kostaryka, 1949), zabezpieczały się innymi sposobami — sojuszami, obroną cywilną, zdolnością mobilizacji lub międzynarodowym patronatem. Szwajcaria ma niewielki personel profesjonalnych żołnierzy, ale duże, świetnie przeszkolone rezerwy, zapasy infrastruktury krytycznej (m.in. sieć schronów) i specjalistyczny sprzęt. Każdy mężczyzna w wieku 18-34 lata ma obowiązek odbyć szkolenie podstawowe, a następnie regularne ćwiczenia rezerwy. Mocarstwa oraz państwa o dużych zasobach strategicznych natomiast niechętnie oddają przewagi. Poza tym na scenie mamy niepaństwowych aktorów – terrorystów, prywatne armie i przestępcze sieci. No i, jak upewnić się, że wszyscy przestrzegają rozbrojenia?
Po II wojnie światowej aliancki narzucili rozbrojenie Niemcom.
Tak, pełną demilitaryzację – rozwiązano Wehrmacht, zakazano produkcji broni i zlikwidowano przemysł zbrojeniowy. Kontrolę nad tym procesem sprawowały komisje alianckie, a terytorium Niemiec było podzielone na strefy okupacyjne, co pozwalało na stały nadzór. Dopiero kilka lat później, w warunkach zimnej wojny, alianci zgodzili się na stopniową odbudowę armii – ale pod ścisłą kontrolą, w ramach NATO i z ograniczeniami (np. brak broni atomowej, chemicznej i biologicznej). To pokazuje, że rozbrojenie jest możliwe, ale tylko wtedy, gdy przegrane państwo nie ma zdolności politycznych ani militarnych, by się temu sprzeciwić, a zwycięzcy dysponują pełną kontrolą terytorialną.
Czy zapisane w konwencjach sankcje są skuteczne?
Sankcje bywają skuteczne tylko wtedy, gdy są egzekwowane wielostronnie i uderzają w kluczowe interesy państwa. W praktyce jednak duże mocarstwa obchodzą je, a aktorzy niepaństwowi w ogóle nie czują się nimi związani. Po atakach chemicznych w Syrii OPCW potwierdziła użycie sarinu i chloru, a Rada Bezpieczeństwa ONZ nałożyła sankcje, lecz Rosja i Iran częściowo je zneutralizowały. Użycie weta w Radzie Bezpieczeństwa potrafi zablokować ostrzejsze rezolucje lub przedłużać śledztwa. Silni omijają je dostarczając reżimowi pomocy militarnej, finansowej i gospodarczej (przez co ściągają uwagę na reżim). Prowadzą też kampanie dezinformacyjne i zabiegi proceduralne: zaprzeczają, podważają dowody i odrzucają jurysdykcję trybunałów – a równocześnie przedstawiają własną narrację, że to „propaganda przeciwnika”. Serbia po wojnie w Bośni długo negowała masakrę w Srebrenicy (1995), mimo że Międzynarodowy Trybunał w Hadze uznał ją za ludobójstwo. Władze twierdziły, że to „zbrodnia jednostek”, nie polityka państwa, a ekstradycja oskarżonych generałów do Hagi była odwlekana przez lata.
Władimir Putin nazywany jest zbrodniarzem wojennym, a uczestniczył w szczycie BRICS i osobiście spotyka się z wysokimi przedstawicielami nie tylko Chin, Iranu, ale także Słowacji oraz Stanów Zjednoczonych.
W marcu 2023 roku Międzynarodowy Trybunał Karny wydał nakaz aresztowania Władimira Putina za zbrodnie wojenne związane z bezprawnym wywożeniem dzieci z Ukrainy. To oznacza, że w świetle prawa międzynarodowego jest on formalnie podejrzany o zbrodnie i poszukiwany przez państwa-strony Statutu Rzymskiego. Mimo to wielu polityków i organizacji nadal się z nim spotyka – głównie dlatego, że nie wszystkie państwa uznają jurysdykcję MTK. W praktyce oznacza to, że przywódcy z tych krajów traktują nakaz bardziej jako instrument polityczny niż wiążący obowiązek prawny. Polityka często osłabia siłę prawa.
Kto ma teraz najliczniejszą i najbardziej profesjonalną armię na świecie?
Największą liczebnie armię mają Chiny – około 2 miliony żołnierzy w służbie czynnej i kilkanaście milionów rezerwistów. Stany Zjednoczone mają 1,3 miliona żołnierzy, ale uchodzą za najbardziej profesjonalną i technologicznie zaawansowaną armię (od lotniskowców po drony i satelity), z budżetem obronnym wynoszącym ponad 800 mld USD rocznie. W Europie za szczególnie profesjonalne uchodzą armie Francji, Wielkiej Brytanii i Polski (po masowej modernizacji w ostatnich latach), choć liczebnością są dużo mniejsze. Indie to druga najliczniejsza armia – ma doświadczenie w konfliktach granicznych, ale nie może równać się z siłą Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej, która czyni znaczące inwestycje w rakiety balistyczne, marynarkę i cyberwojnę.
Współczesne wojny pokazują, że jakość przeważa nad liczbą. Ukraina, dzięki wsparciu technologii Zachodu, determinacji i własnym rozwiązaniom technicznym, potrafiła zatrzymać armię rosyjską, choć ta jest znacznie liczniejsza. Jednak sama jakość nie wystarczy w wojnie długiej i totalnej – bo wtedy potrzebna jest rotacja żołnierzy, produkcja amunicji, logistyka na wielką skalę. W krótkiej wojnie wygrywa jakość, w długiej wciąż liczba, a najlepsze armie świata łączą oba elementy.
Mam wrażenie, że mówiąc o sile technologii nie doceniamy kultury islamskiej, gdzie bojówki prowadzą ludzie trzymający się twardej interpretacji Koranu, ale wykształceni na Zachodzie.
Przykłady są bolesne. Osama bin Laden pochodził z jednej z najbogatszych rodzin Arabii Saudyjskiej, studiował inżynierię budowlaną, znał Zachód i korzystał z jego zdobyczy. Jego najbliższy współpracownik, Ajman az-Zawahiri, był wykształconym lekarzem. W Europie wielokrotnie zdarzało się, że sprawcami zamachów terrorystycznych były osoby, które ukończyły studia, żyły w Londynie, Brukseli, Hamburgu, a jednak wybrały drogę przemocy. Nie każdy, kto opuszcza uniwersytet, staje się Dalajlamą; sama edukacja nie chroni przed radykalizacją. Potrafi uczynić z terrorysty przeciwnika groźniejszego, bo inteligentniejszego, lepiej zorganizowanego, zdolnego korzystać z technologii. A każda nowa technologia – od prochu, przez kolej żelazną, aż po sztuczną inteligencję – szybko trafia na front. Technologia jest neutralna, ale nigdy niewinna.
To pokazuje historia von Brauna, ale i Roberta Oppenheimera.
Spuszczenie bomb atomowych na Hirosimę i Nagasaki przyniosło setki tysięcy zabitych, choroby popromienne, ale paradoksalnie zakończyło wojnę, powodując zbiorową świadomość, że konsekwencje użycie najpotężniejszych broni wiszą nad światem jak miecz Damoklesa. Dlatego zimna wojna nie przerodziła się w gorącą – obie strony wiedziały, że nie istnieje scenariusz zwycięstwa.
Wielkoskalowy konflikt z użyciem bomb atomowych równa się uderzeniu w Ziemię dużej asteroidy. Doszłoby wówczas do tak zwanej zimy nuklearnej – odczuwalna przez nas temperatura odpowiadałaby tej z górnych warstw atmosfery, która osiąga 0 stopni. Atmosfera ziemska pochłaniałaby, zamiast przepuszczać, promienie Słońca, które byłoby przysłonięte przez uniesione w związku z wybuchami pyły.
Ta logika odstraszania obowiązuje do dziś: politycy używają retoryki wojennej, demonstrują siłę, ale w kluczowych momentach bardzo uważają, by nie przekroczyć granicy. To tłumaczy, dlaczego największe mocarstwa unikają bezpośredniego starcia. Współcześni przywódcy mogą dużo mówić o wojnie, lecz większość z nich bardzo się pilnuje, żeby wojny przypadkiem nie wywołać.
Kto ma obecnie najwięcej głowic nuklearnych?
Rosja. Według najnowszych badań posiada około 5 459 głowic nuklearnych w całym arsenale, w tym około 1 718 rozmieszczonych strategicznie, gotowych do użycia. Stany Zjednoczone mają w sumie około 5 177 egzemplarzy. Łącznie te dwa państwa dysponują 90% wszystkich broni atomowych – to wynik powojnennego wyścigu zbrojeń. W 1968 roku podpisano układ o Nierozprzestrzenianiu Broni Jądrowej. Poza Rosją i USA, oficjalnie uznane mocarstwa atomowe to: Wielka Brytania (225 głowic), Francja (290) i Chiny (ponad 500 głowic – choć tu liczba szybko rośnie). Indie, Pakistan, Korea Północna i Izrael są poza NPT, ale mają swoje arsenały. Iran nie posiada gotowej bomby, ale prowadzi program nuklearny i wydobywa uran. Sama liczba głowic nie decyduje o tym, kto wygra — ważna jest też skuteczność, zdolność przerzutu, odporność systemów ostrzegania i defensywy (systemy antysatelitarne, przeciwrakiety) oraz gotowość polityczna i doktrynalna do ich użycia.
No właśnie. W momencie napięcia, kiedy embarga handlowe przestają działać, wystarczy, że ktoś źle przeczyta blef. Tymczasem coraz większą liczbą państw przewodzą tak zwani „silni ludzie” – których społeczeństwo wyniosło do urzędu, ponieważ nie patyczkują się w słowach i dosłownie potrafią się bić.
To pokazuje, że mimo całej cywilizacyjnej otoczki nadal działają w ludziach pierwotne mechanizmy. Psychologowie społeczni, jak Daniel Kahneman czy Jonathan Haidt, zauważają, że w polityce emocje i obrazy dominują nad racjonalnym wyborem. Zamach, czy gest siły w kampanii, budzi archetypiczne skojarzenia: „ten człowiek potrafi nas obronić”. To echo czasów, gdy o przetrwaniu decydowała brutalna siła.
Do tego wzrost znaczenia geopolityków – którzy reklamują gry strategiczne, jakby wojna stanowiła dla nich element rozrywki i nie wiązała się z cierpieniem niewinnych osób.
Wielu strategów i polityków używa języka gier: mówią o „planszy”, „ruchach”, „figurach do poświęcenia”. „Rosja przesunęła figurę na planszy”, „Ukraina rozegrała dobrą kartę”, „NATO nie może oddać pola”. Na Bliskim Wschodzie w kontekście konfliktu izraelsko-palestyńskiego nieraz mówi się o „balansie sił”, o „punkcie zwrotnym”, „zmianie układu sił w regionie” czy o „nowym rozdaniu”. Na mapach przesuwa się strzałki, linie frontu, symbole dywizji – i w tym obrazie łatwo zapomnieć, że każda kropka to tysiące istnień. Geopolitycy przyznają, że myślą w kategoriach partii szachów: Rosja, USA i Chiny to króle, Europa to wieże, mniejsze państwa to pionki. Na konferencjach bezpieczeństwa mówi się wręcz o „kosztach i zyskach”, jakby chodziło o tabelę giełdową i żetony, a nie o zburzone miasta i ciała w masowych grobach. Problem w tym, że w szachach nikt nie płacze, gdy ginie pionek, a realnym świecie za każdą taką „figurą” stoją ludzie – dzieci, rodziny, miasta. Historia pokazuje, jak niebezpieczne jest takie myślenie. Dla generałów w I wojnie światowej bitwa nad Sommą była „testem wytrzymałości”, dla zimnowojennych strategów nuklearnych kalkulacje MAD były eleganckim równaniem.
„Śmierć jednostki to tragedia, śmierć milionów to statystyka” – miał powiedzieć Stalin.
Takie podejście odbiera empatię i zwiększa ryzyko, że elity polityczne zapomną, iż wojna to nie komputerowa symulacja i gra o tron. Na prawdziwym froncie nie ma resetu, nie ma opcji „spróbuj jeszcze raz”. Jest tylko życie i śmierć.
I tu wracamy do naszego „gadziego mózgu”. Czy w momencie, gdy będziemy wchodzili w światowy konflikt, to przegrywający wciśnie czerwony guzik?
W 1945 roku Japonia, choć zagrożona inwazją, nie użyła broni chemicznej na masową skalę, mimo że ją posiadała. Kierowały nią obawy przed jeszcze gorszym odwrotem i odpowiedzią aliantów. Powojenna doktryna o Wzajemnym Gwarantowanym Zniszczeniu zakładała, że każdy atak nuklearny spotka się z natychmiastowym odwetem, więc użycie broni jądrowej równa się samobójstwu. Większość ekspertów uważa, że ryzyko użycia broni nuklearnej rośnie w kryzysach i przy błędach komunikacji, ale mało prawdopodobne jest, by mocarstwo w pełni świadomie „wcisnęło guzik” tylko dlatego, że przegrywa konwencjonalną wojnę. Na poziomie państw systemy dowodzenia są tak skonstruowane, by „czerwony guzik” nie należał do jednej osoby. W USA decyzję o ataku atomowym podejmuje prezydent, który dysponuje walizką z kodami. Autoryzacja następuje przez specjalną kartę, po czym rozkaz przechodzi przez Pentagon i centra dowodzenia, gdzie generałowie potwierdzają jego ważność. Następnie trafia on do załóg w silosach, na okrętach podwodnych i bombowcach – a tam dwaj oficerowie muszą równocześnie wprowadzić kody i uruchomić system. W Rosji podobny mechanizm opiera się na tzw. walizkach Cheget, które posiadają prezydent, minister obrony i szef sztabu – do wydania rozkazu potrzebne jest potwierdzenie co najmniej dwóch z trzech osób, a komunikat przechodzi przez centralny system Kazbek, by w końcu trafić do jednostek strategicznych, gdzie również obowiązuje zasada podwójnego uruchomienia.
Tyle że w praktyce posiadający silną legitymacje, dążący do autokracji, przywódca obsadza najważniejsze stanowiska swoimi ludźmi.
W teorii istnieje ryzyko, że przegrywające mocarstwo, mając świadomość nieuniknionej klęski, użyje broni jądrowej jako „ostatniego argumentu”, tak zwanej opcji Samsona (zabiorę wrogów ze sobą).
Logika nuklearnego odstraszania działa tylko wtedy, gdy wojna pozostaje w sferze potencjalnej. W momencie, gdy konflikt się rozpocznie i jedna ze stron zaczyna odczuwać realną klęskę, włącza się instynkt przetrwania za wszelką cenę. Dlatego wszyscy stratedzy – od Kissingera po współczesnych analityków RAND – ostrzegają, że największym ryzykiem nie jest planowy atak nuklearny, lecz eskalacja konwencjonalna, która „zepchnie” jedną ze stron do „czerwonego guzika”. Największe ryzyko związane z „czerwonym guzikiem” polega na tym, że decyzja o użyciu broni nuklearnej może zapaść w warunkach paniki, błędu interpretacji albo w chwili desperacji przy przegrywającym froncie.
Historia zna momenty, kiedy świat był o włos od katastrofy: kryzys kubański w 1962 roku, rejestracja błędnego sygnału przez radziecki system OKO (o rzekomym wystrzeleniu wrogich rakiet balistycznych), budzące niepokój Moskwy ćwiczenia NATO w latach 80., czy wadliwe wskazania amerykańskich systemów ostrzegania. W każdym z tych przypadków tylko zimna krew pojedynczych oficerów powstrzymała eskalację.
Czy III wojna światowa już trwa?
Moim zdaniem nie żyjemy jeszcze w klasycznej III wojnie światowej, ale w jej preludium – okresie, w którym kształtuje się nowy ład międzynarodowy. To czas, gdy wielkie mocarstwa testują się nawzajem, prowadzą wojny „per procura” i mierzą swoje możliwości. I choć nie ma frontu ogólnoświatowego, to napięcie i globalny zasięg rywalizacji sprawiają, że dla wielu ludzi wygląda to tak, jakby wojna już trwała – tylko w innej formie niż te, które znamy z podręczników historii. Na razie to wojna o niskiej intensywności. Nie jest to globalny konflikt z frontami jak w 1914 czy 1939 roku, ale suma nakładających się kryzysów i rywalizacji, które obejmują cały świat: wojna w Ukrainie, napięcia wokół Tajwanu, starcia na Bliskim Wschodzie, cyberataki, wyścig kosmiczny, rywalizacja technologiczna i gospodarcza między USA a Chinami. To przypomina „wojnę kawałkowaną”, o której pisał papież Franciszek – poszczególne konflikty łączą się w globalny obraz systemowego starcia.
Co będzie dalej?
Ryzyko wciśnięcia „czerwonego guzika” jest stale obecne, ale realnym zagrożeniem mogą okazać się te konflikty, których nie będziemy w stanie ani zobaczyć, ani zrozumieć, dopóki nie poczujemy ich skutków w codziennym życiu. Coraz bardziej prawdopodobny scenariusz to starcia w kosmosie, cyberprzestrzeni i sieciach energetycznych. Taka wojna nie zaczęłaby się od eksplozji na ulicach, lecz od nagłej utraty GPS-u, ciemności w miastach, braku komunikacji czy załamania systemu bankowego. To mogłoby sparaliżować cywilizację równie skutecznie jak uderzenie nuklearne, tylko bez widowiskowego „grzyba”.
Śledząc dramatyczne reakcje lewicowych aktywistów, polityków po naruszeniu przez rosyjskie drony polskiej przestrzeni powietrznej, odnoszę wrażenie, że nasza zwierzęca natura jest silniejsza od idei pacyfizmu.
Pacyfizm i potępianie przemocy są możliwe w czasie pokoju, kiedy zagrożenie wydaje się abstrakcyjne. Ale gdy realnie naruszone zostaje bezpieczeństwo, włącza się zupełnie inny mechanizm — instynkt przetrwania i odpowiedzialność za wspólnotę, objawiające się w strachu, mobilizacji i potrzebie obrony. W chwili kryzysu społeczności instynktownie jednoczą się wobec wspólnego wroga, nawet jeśli wcześniej sprzeciwiały się logice przemocy.
Historia pełna jest przykładów ludzi i środowisk pacyfistycznych, które w obliczu agresji zmieniały nastawienie. Sam Albert Einstein, podpisujący w młodości manifesty pacyfistyczne i twierdzący, że nie weźmie do ręki broni, w 1939 roku, widząc agresję Hitlera, podpisał list do Roosevelta, w którym ostrzegał przed niemiecką bombą atomową i de facto przyczynił się do rozpoczęcia Projektu Manhattan. Do momentu ataku na Pearl Harbor amerykańska opinia publiczna była w ogromnej większości przeciwna angażowaniu się w wojnę w Europie i na Pacyfiku — dominował izolacjonizm, a pacyfistyczne organizacje miały duże wpływy. Jednak po jednym japońskim ataku nastąpiła radykalna zmiana: ci sami politycy, publicyści i obywatele, którzy wcześniej nawoływali do pokoju, masowo poparli wojnę. Rekrutacja do armii przekroczyła oczekiwania, a gospodarka w całości przestawiła się na produkcję wojenną. To pokazuje, że nawet społeczeństwo o silnych tradycjach pacyfistycznych w obliczu realnego zagrożenia natychmiast przechodzi w tryb mobilizacji. Pokój jest dla nas naturalnym wyborem, dopóki czujemy się bezpieczni.
„Wojna rodzi się w umysłach ludzi, tam też muszą być zbudowane warownie pokoju” – czytamy w preambule Konstytucji UNESCO.
Z jednej strony konflikty zbrojne są coraz rzadsze i mniej śmiercionośne w skali globalnej niż w ubiegłych stuleciach – badacze zauważają trend „ucywilizowania przemocy”: rozwój prawa międzynarodowego, instytucji, handlu, technologii odstraszania (także nuklearnego) sprawił, że wielkie wojny stały się trudniejsze do rozpętania. Z drugiej, dopóki istnieją rywalizacja, strach i brak zaufania między narodami, ryzyko nigdy nie zniknie. Ryzyko wojny jest wpisane w naturę człowieka i w sposób, w jaki organizujemy społeczeństwa. Ludzie ewolucyjnie mają zakodowane działania, które dawały przewagę w walce o przetrwanie, w tym zdolność do przemocy w obronie grupy. Do tego dochodzi struktura państw i rywalizacja o zasoby – ziemię, wodę, energię, wpływy polityczne. To sprawia, że wojny wracają jak fale, nawet jeśli po każdej z nich deklarujecie: „nigdy więcej”.
Nasza kultura walczy tu z instynktem?
Tak. „Gadzi mózg” każe ludziom reagować walką, gdy czują zagrożenie. Kultura natomiast tworzy prawo, dyplomację, normy moralne i instytucje, które mają ten instynkt okiełznać. Jeśli kultura okaże się silniejsza, możemy wejść w epokę pokoju i współpracy. Jeśli instynkt weźmie górę, łatwo o wiek wojen. W tym sensie przyszłość nie jest przesądzona – toczy się w człowieku.


